वांछित मन्त्र चुनें

अ॒भि द्वि॒जन्मा॒ त्री रो॑च॒नानि॒ विश्वा॒ रजां॑सि शुशुचा॒नो अ॑स्थात्। होता॒ यजि॑ष्ठो अ॒पां स॒धस्थे ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

abhi dvijanmā trī rocanāni viśvā rajāṁsi śuśucāno asthāt | hotā yajiṣṭho apāṁ sadhasthe ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

अ॒भि। द्वि॒ऽजन्मा॑। त्री। रो॒च॒नानि॑। विश्वा॑। रजां॑सि। शु॒शु॒चा॒नः। अ॒स्था॒त्। होता॑। यजि॑ष्ठः। अ॒पाम्। स॒धऽस्थे॑ ॥ १.१४९.४

ऋग्वेद » मण्डल:1» सूक्त:149» मन्त्र:4 | अष्टक:2» अध्याय:2» वर्ग:18» मन्त्र:4 | मण्डल:1» अनुवाक:21» मन्त्र:4


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहा है ।

पदार्थान्वयभाषाः - हे विद्वन् ! जैसे (द्विजन्मा) दो अर्थात् आकाश और वायु से प्रसिद्ध जिसका जन्म ऐसा (होता) आकर्षण शक्ति से पदार्थों को ग्रहण करने और (यजिष्ठः) अतिशय करके सङ्गत होनेवाला अग्नि (अपाम्) जलों के (सधस्थे) साथ के स्थान में (त्री) तीन (रोचनानि) अर्थात् सूर्य, बिजुली और भूमि के प्रकाशों को और (विश्वा) समस्त (रजांसि) लोकों को (शुशुचानः) प्रकाशित करता हुआ (अभ्यस्थात्) सब ओर से स्थित हो रहा है, वैसे तुम होओ ॥ ४ ॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपमालङ्कार है। जो विद्या और धर्मसंयुक्त व्यवहार में विद्वानों के सङ्ग से प्रकाशित हुए स्थान के निमित्त अनुष्ठान करते हैं, वे समस्त अच्छे गुण, कर्म और स्वभावों के ग्रहण करने के योग्य होते हैं ॥ ४ ॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

ज्ञान व श्रद्धा के समन्वय से प्रभु-दर्शन

पदार्थान्वयभाषाः - १. वे प्रभु (द्विजन्मा) = प्रभु-दर्शन दो से होता है। प्रभु का दर्शन न केवल ज्ञान से होता है और न केवल श्रद्धा से ज्ञान और श्रद्धा इन दोनों का समन्वय ही प्रभु के दर्शन का साधन बनता है। वे प्रभु (त्रिरोचनानि) = तीन ज्योतियों को–'अग्नि, विद्युत् व सूर्य' इन देवों को - इन देवों को ही नहीं (विश्वा रजांसि) = पृथिवी, अन्तरिक्ष व द्यौ- इन सब लोकों को (अभिशुशुचान:) = सब ओर से खूब ही दीप्त करते हुए (अस्थात्) = अधिष्ठातृरूपेण विद्यमान हैं। अग्नि में वे तेज प्रभु ही तो हैं, चन्द्र और सूर्य की प्रभा भी तो वे प्रभु ही हैं, विद्युत् को द्युति उस प्रभु से ही प्राप्त कराई जा रही है। उसकी दीप्ति से ही सब दीप्त हो रहे हैं । २. (होता) = वे प्रभु ही सब पदार्थों के देनेवाले हैं और (अपाम्) = प्रजाओं के (सधस्थे) = मिलकर बैठने के स्थान 'हृदय' में [हृदय में परमात्मा व जीवात्मा दोनों मित्रों की सहस्थिति है], (यजिष्ठः) = वे प्रभु सर्वाधिक पूज्य हैं और संगतिकरण=योग्य हैं ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- प्रभु-दर्शन ज्ञान व श्रद्धा के समन्वय से होता है। वे प्रभु सबको दीप्त करते हैं, सब कुछ देनेवाले हैं। उस प्रभु का उपासन हृदय में करना चाहिए, क्योंकि हृदय में ही जीव व प्रभु की सह स्थिति है। यहीं उस प्रभु से उपासक का मेल होता है।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह ।

अन्वय:

हे विद्वन् तथा द्विजन्मा होता यजिष्ठोऽग्निरपां सधस्थे त्री रोचनानि विश्वा रजांसि शुशुचानः सन्नभ्यस्थात्तथा त्वं भव ॥ ४ ॥

पदार्थान्वयभाषाः - (अभि) आभिमुख्ये (द्विजन्मा) द्वाभ्यामाकाशवायुभ्यां जन्म प्रादुर्भावो यस्य (त्री) त्रीणि (रोचनानि) सूर्यविद्युद्भूमिसम्बन्धीनि तेजांसि (विश्वा) सर्वाणि (रजांसि) लोकान् (शुशुचानः) प्रकाशयन् (अस्थात्) तिष्ठति (होता) आकर्षणेनादाता (यजिष्ठः) अतिशयेन यष्टा सङ्गन्ता (अपाम्) जलानाम् (सधस्थे) सहस्थाने ॥ ४ ॥
भावार्थभाषाः - अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः। ये विद्याधर्म्ये विद्वत्सङ्गप्रकाशिते स्थानेऽनुतिष्ठन्ति ते सर्वान् शुभगुणकर्मस्वभावानादातुमर्हन्ति ॥ ४ ॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Twice born and bom of two, akasha and vayu, manifesting in universal nature and in every distinct form of nature, illuminating three lights, fire of the earth, lightning of the skies and lights of heaven, vitalising all the worlds of the universe, Agni abides all round everywhere. Worthiest universal yajaka, holding the worlds unto itself, it abides coexistent with the universal liquid energy of the cosmos.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The performers of good deeds receive noble virtues.

अन्वय:

Agni born of the sky and the wind, illuminating the three splendors of the sun, the lightning and the earth and shining over all the spheres (in the form of the fire on earth, as lightning in the firmament and sun in the sky) is attracter of various objects and the chief cause of their combination. It is present at the place where the waters are collected.

भावार्थभाषाः - Those who perform noble deeds of the diffusion of knowledge and righteousness, in a place illuminated by the association of the enlightened persons can accept all good attributes, actions and temperaments.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात वाचकलुप्तोपमालंकार आहे. जे विद्वानांच्या संगतीने विद्या व धर्मयुक्त व्यवहारात अग्नी व जलयुक्त स्थानी अनुष्ठान करतात ते संपूर्ण चांगले गुणकर्मस्वभाव ग्रहण करतात.