वांछित मन्त्र चुनें

स यो वृषा॑ न॒रां न रोद॑स्यो॒: श्रवो॑भि॒रस्ति॑ जी॒वपी॑तसर्गः। प्र यः स॑स्रा॒णः शि॑श्री॒त योनौ॑ ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

sa yo vṛṣā narāṁ na rodasyoḥ śravobhir asti jīvapītasargaḥ | pra yaḥ sasrāṇaḥ śiśrīta yonau ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

सः। यः। वृषा॑। न॒रान्। न। रोद॑स्योः। श्रवः॑ऽभिः। अस्ति॑। जी॒वपी॑तऽसर्गः। प्र। यः। स॒स्रा॒णः। शि॒श्री॒त। योनौ॑ ॥ १.१४९.२

ऋग्वेद » मण्डल:1» सूक्त:149» मन्त्र:2 | अष्टक:2» अध्याय:2» वर्ग:18» मन्त्र:2 | मण्डल:1» अनुवाक:21» मन्त्र:2


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहा है ।

पदार्थान्वयभाषाः - (यः) जो (श्रवोभिः) अन्न आदि पदार्थों के साथ (नराम्) मनुष्यों के बीच (न) जैसे वैसे (रोदस्योः) आकाश और पृथिवी के बीच (जीवपीतसर्गः) जीवों के साथ पिया है सृष्टिक्रम जिसने अर्थात् विद्या बल से प्रत्येक जीव के गुण-दोषों को उत्पत्ति के साथ जाना वा (यः) जो (सस्राणः) सब पदार्थों के गुण-दोषों को प्राप्त होता हुआ (योनौ) कारण में अर्थात् सृष्टि के निमित्त में (प्र, शिश्रीत) आश्रय करे उसमें आरूढ़ हो (सः) वह (वृषा) श्रेष्ठ बलवान् (अस्ति) है ॥ २ ॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में उपमालङ्कार है। जो नायकों में नायक, पृथिवी आदि पदार्थों के कार्य कारण को जाननेवालों की विद्या का आश्रय करता है, वही सुखी होता है ॥ २ ॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

'सुखवर्षक' प्रभु

पदार्थान्वयभाषाः - १. प्रभु (सः) = वे हैं (यः) = जो (नरां वृषा) = सब मनुष्यों को सुखों व शक्तियों से सिक्त करनेवाले हैं। मनुष्यों को ही क्या [नरां] (न) = मनुष्यों की भाँति (रोदस्योः) [वृषा] = द्युलोक व पृथिवीलोक को, अर्थात् सब प्राणियों को सुखों से सिक्त करते हैं। वे प्रभु (श्रवोभिः) = ज्ञान के द्वारा (जीवपीतसर्गः) = जीवों से आस्वादित सृष्टिवाले (अस्ति) = हैं। प्रभु की इस सृष्टि का आनन्द जीव इसके ज्ञान द्वारा ही तो ले सकते हैं। जिस पदार्थ का हमें ज्ञान नहीं, उसके ठीक प्रयोग के अभाव में उससे प्राप्त होनेवाले आनन्द को हम कैसे ले सकते हैं? इन पदार्थों का ठीक ज्ञान ही हमें इनसे सुखी कर सकता है। प्रभु ने इस सृष्टि में सब सुख-साधनों को बड़ी उत्तमता से जुटाया है। २. ये सुखवर्षक प्रभु वे हैं (यः) = जो (सस्त्राणः) = [सृ] निरन्तर गति करते हुए (योनौ) = मूल उत्पत्तिस्थान में (प्रशिश्रीत) = प्रकर्षेण हमारा परिपाक करते हैं। जिस समय हम इन्द्रियों को मन में, मन को बुद्धि में, बुद्धि को आत्मा में तथा आत्मा को परमात्मा में रोकते हैं उस समय हम मूल उत्पत्तिस्थान में पहुँच गये होते हैं। यहाँ पहुँचने पर वे प्रभु हमारा पूर्ण परिपाक करनेवाले होते हैं। इस समय हमारी सब न्यूनताएँ भस्म हो जाती हैं।
भावार्थभाषाः - भावार्थ - प्रभु की सृष्टि हमपर सुखों की वर्षा करती है। प्रभु अपने में स्थित होनेवाले को पूर्ण परिपक्व बनाते हैं ।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह ।

अन्वय:

यः श्रवोभिर्नरां न रोदस्योर्जीवपीतसर्गोऽस्ति यश्च सस्राणो योनौ प्रशिश्रीत स वृषास्ति ॥ २ ॥

पदार्थान्वयभाषाः - (सः) (यः) (वृषा) श्रेष्ठो बलिष्ठः (नराम्) नृणाम् (न) इव (रोदस्योः) द्यावापृथिव्योः (श्रवोभिः) अन्नादिभिः सह (अस्ति) (जीवपीतसर्गः) जीवैः सह पीतः सर्गो येन (प्र) (यः) (सस्राणः) सर्वगुणदोषान् प्राप्नुवन् (शिश्रीत) श्रयेत (योनौ) कारणे ॥ २ ॥
भावार्थभाषाः - अत्रोपमालङ्कारः। यो नायकेषु नायकः पृथिव्यादिकार्यकारणविद्विद्यामाश्रयति स एव सुखी जायते ॥ २ ॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Abundant and generous is he like the clouds of rain, who, in the midst of heaven and earth as amidst humanity, has drunk deep of the joy of creation, and, dynamically pervading the universe with his majesty, who abides at the centre of the form and identity of existence.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The path of happiness is pointed out.

अन्वय:

A well reputed and distinguisher between good and bad persons is mighty and the best among all. He is happy in both the worlds-heaven and earth. Being acquainted with the merits and demerits of all, such a person takes shelter in and supports the laudable causes of the humanity.

भावार्थभाषाः - That man enjoys true happiness who being the best among leaders, knows well the cause and effect of earth and other elements and attains true wisdom.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात उपमालंकार आहे. जो नायकांमध्ये नायक असतो. पृथ्वी इत्यादी पदार्थांचे कार्य कारण जाणणाऱ्या विद्येचा आश्रय घेतो तोच सुखी होतो. ॥ २ ॥