वांछित मन्त्र चुनें

नित्ये॑ चि॒न्नु यं सद॑ने जगृ॒भ्रे प्रश॑स्तिभिर्दधि॒रे य॒ज्ञिया॑सः। प्र सू न॑यन्त गृ॒भय॑न्त इ॒ष्टावश्वा॑सो॒ न र॒थ्यो॑ रारहा॒णाः ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

nitye cin nu yaṁ sadane jagṛbhre praśastibhir dadhire yajñiyāsaḥ | pra sū nayanta gṛbhayanta iṣṭāv aśvāso na rathyo rārahāṇāḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

नित्ये॑। चि॒त्। नु। यम्। सद॑ने। ज॒गृ॒भ्रे। प्रश॑स्तिऽभिः। द॒धि॒रे। य॒ज्ञिया॑सः। प्र। सु। न॒य॒न्त॒। गृ॒भय॑न्तः। इ॒ष्टौ। अश्वा॑सः। न। र॒थ्यः॑। र॒र॒हा॒णाः ॥ १.१४८.३

ऋग्वेद » मण्डल:1» सूक्त:148» मन्त्र:3 | अष्टक:2» अध्याय:2» वर्ग:17» मन्त्र:3 | मण्डल:1» अनुवाक:21» मन्त्र:3


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहा है ।

पदार्थान्वयभाषाः - (यज्ञियासः) शिल्प यज्ञ के योग्य सज्जन (प्रशस्तिभिः) प्रशंसित क्रियाओं से (नित्ये) नित्य नाशरहित (सदने) बैठें जिस आकाश में और (इष्टौ) प्राप्त होने योग्य क्रिया में (यम्) जिस अग्नि का (जगृभ्रे) ग्रहण करें (चित्) और (नु) शीघ्र (दधिरे) धरें उसके आश्रय से (रारहाणाः) जाते हुए जो कि (रथ्यः) रथों में उत्तम प्रशंसावाले (अश्वासः) अच्छे शिक्षित घोड़े हैं उनके (न) समान और (गृभयन्तः) पदार्थों को ग्रहण करनेवालों के समान आचरण करते हुए रथों को (सु, प्र, नयन्त) उत्तम प्रीति से प्राप्त होवें ॥ ३ ॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में उपमालङ्कार है। जो नित्य आकाश में स्थित वायु और अग्नि आदि पदार्थों को उत्तम क्रियाओं से कार्यों में युक्त करते हैं, वे विमान आदि यानों को बना सकते हैं ॥ ३ ॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

नित्य सदन में प्रभु का ग्रहण

पदार्थान्वयभाषाः - १. गतमन्त्र के अनुसार कर्मोपस्तुति को धारण करनेवाले लोग (यम्) = जिस प्रभु को (नु चित्) = निश्चय से (नित्ये सदने) = नित्य सदन में (जगृभ्रे) = ग्रहण करते हैं। यह स्थूलशरीर तो नश्वर है ही, सूक्ष्मशरीर भी सदा नहीं रहता। कारणशरीर 'प्रकृति' रूप होने से नित्य है । जब हम साधना करते हुए स्थूल व सूक्ष्मशरीर से ऊपर उठकर कारणशरीर में पहुँचते हैं तब वहीं प्रभु का दर्शन होता है। स्थूलशरीर में रहता हुआ मनुष्य विषय-प्रवृत्त रहता है। सूक्ष्मशरीर में विचरनेवाला ज्ञानप्रधान जीवनवाला बनता है और कारणशरीर में पहुँचनेवाला व्यक्ति एकत्व का दर्शन करता हुआ प्रभु का साक्षात्कार करता है। सामान्यतः कह सकते हैं कि स्थूलशरीर में स्थित की विक्षिप्तावस्था होती है, सूक्ष्मशरीर में स्थित की 'सम्प्रज्ञात समाधि' की स्थिति होती है और कारणशरीर में स्थित पुरुष 'असम्प्रज्ञात समाधि' में पहुँच जाता है। यहाँ वह एकदम निर्विषय हुआ हुआ प्रभु का दर्शन करता है। २. इसी प्रभु को (यज्ञियासः) = यज्ञशील लोग (प्रशस्तिभिः) = स्तुतियों के द्वारा (दधिरे) = धारण करते हैं । (गृभयन्तः) = यज्ञों का ग्रहण करनेवाले ये ऋत्विज् (इष्टौ) = यज्ञों में, अर्थात् यज्ञों के करने पर (सु) = उत्तमता से (उ) = निश्चय से (प्रनयन्त) = अपने को प्रभु के समीप प्राप्त कराते हैं, उसी प्रकार (न) = जैसे कि (रथ्यः) = रथ में जुतनेवाले (अश्वासः) = घोड़े (रारहाणः) = वेगवाले होते हुए स्वामी को लक्ष्यस्थान पर पहुँचाते हैं।
भावार्थभाषाः - भावार्थ - प्रभु-दर्शन के लिए आवश्यक है कि हम स्थूल व सूक्ष्मशरीर से ऊपर उठकर कारणशरीर में पहुँचें और यज्ञमय जीवनवाले बनें।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह ।

अन्वय:

ये यज्ञियासो जनाः प्रशस्तिभिर्नित्य इष्टौ सदने यं जगृभ्रे चिन्नु दधिरे तस्यालम्बेन रारहाणा रथ्योऽश्वासो न गृभयन्तः सन्तो यानानि सुप्रणयन्त ॥ ३ ॥

पदार्थान्वयभाषाः - (नित्ये) नाशरहिते (चित्) अपि (नु) सद्यः (यम्) पावकम् (सदने) सीदन्ति यस्मिन्नाकाशे तस्मिन् (जगृभ्रे) गृह्णीयुः (प्रशस्तिभिः) प्रशंसिताभिः क्रियाभिः (दधिरे) धरेयुः (यज्ञियासः) ये शिल्पाख्यं यज्ञमर्हन्ति ते (प्र) (सु) अत्र संहितायामिति दीर्घः। (नयन्त) प्राप्नुयुः (गृभयन्तः) ग्रहीता इवाचरन्तः (इष्टौ) गन्तव्यायाम् (अश्वासः) सुशिक्षितास्तुङ्गाः (न) इव (रथ्यः) रथेषु साधवः (रारहाणाः) गच्छन्तः। अत्र तुजादीनामित्यभ्यासदीर्घः ॥ ३ ॥
भावार्थभाषाः - अत्रोपमालङ्कारः। ये नित्य आकाशे स्थितान् वाय्वग्न्यादिपदार्थानुत्तमाभिः क्रियाभिः कार्येषु योजयन्ति ते विमानादीनि यानानि रचयितुं शक्नुवन्ति ॥ ३ ॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Let the high-priests of yajna (in the field of science and meditation) take up Agni, fire energy, in the laboratory, workshop, the eternal space and the cave of the mind, develop it with laudable means for advancement, and harness it for desired purposes, going forward as by chariot drawn by trained horses.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

We must develop scientific outlook.

अन्वय:

The performers of the Yajna in the form of varied functional activities lay hold of the Agni (power) in the eternal sky with a peculiar process and uphold it. By it's proper utilization, moving here and there, they manufacture aircrafts and other carriers, and move surftly like the fast harnessed horses. Such horses bear the rider to his destination.

भावार्थभाषाः - Those who utilize properly the wind, fire and other elements existent in the sky eternal, can manufacture aero planes and other vehicles.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात उपमालंकार आहे. जे नित्य आकाशात स्थित असलेल्या वायू व अग्नी इत्यादी पदार्थांना उत्तम क्रियेत युक्त करतात ते विमान इत्यादी यानांना बनवू शकतात. ॥ ३ ॥