वांछित मन्त्र चुनें

प्र तव्य॑सीं॒ नव्य॑सीं धी॒तिम॒ग्नये॑ वा॒चो म॒तिं सह॑सः सू॒नवे॑ भरे। अ॒पां नपा॒द्यो वसु॑भिः स॒ह प्रि॒यो होता॑ पृथि॒व्यां न्यसी॑ददृ॒त्विय॑: ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

pra tavyasīṁ navyasīṁ dhītim agnaye vāco matiṁ sahasaḥ sūnave bhare | apāṁ napād yo vasubhiḥ saha priyo hotā pṛthivyāṁ ny asīdad ṛtviyaḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

प्र। तव्य॑सीम्। नव्य॑सीम्। धी॒तिम्। अ॒ग्नये॑। वा॒चः। म॒तिम्। सह॑सः। सू॒नवे॑। भ॒रे॒। अ॒पाम्। नपा॑त्। यः। वसु॑ऽभिः। स॒ह। प्रि॒यः। होता॑। पृ॒थि॒व्याम्। नि। असी॑दत्। ऋ॒त्वियः॑ ॥ १.१४३.१

ऋग्वेद » मण्डल:1» सूक्त:143» मन्त्र:1 | अष्टक:2» अध्याय:2» वर्ग:12» मन्त्र:1 | मण्डल:1» अनुवाक:21» मन्त्र:1


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अब विद्वानों के विषय को अगले मन्त्र में कहा है ।

पदार्थान्वयभाषाः - मैं (अपां, नपात्) जलों के बीच (यः) जो न गिरता वह सूर्य (पृथिव्याम्) पृथिवी पर जैसे वैसे जो (वसुभिः) प्रथम कक्षा के विद्वानों के (सह) साथ (प्रियः) प्रीतियुक्त (होता) ग्रहण करनेवाला (ऋत्वियः) ऋतुओं की योग्यता रखता हुआ (नि, असीदत्) निरन्तर स्थिर होता है उस (सहसः) शरीर और आत्मा के बलयुक्त अध्यापक के सकाश से (अग्नये) अग्नि के समान तीक्ष्णबुद्धि (सूनवे) पुत्र वा शिष्य के लिये (वाचः) वाणी की (तव्यसीम्) अत्यन्त बलवती (नव्यसीम्) अतीव नवीन (धीतिम्) जिससे विजय को धारण करें उस धारणा और (मतिम्) उत्तम बुद्धि को (प्र, भरे) अच्छे प्रकार धारण करता हूँ ॥ १ ॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपमालङ्कार है। विद्वानों की योग्यता है कि जैसे सूर्य जलों की धारणा करनेवाला है, वैसे पवित्र बुद्धिमान् प्रिय आचरण करने और शीघ्र विद्याओं को ग्रहण करनेवाले विद्यार्थियों को लेकर विद्या का विज्ञान शीघ्र उत्पन्न करावें ॥ १ ॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

धीति, मति

पदार्थान्वयभाषाः - १. मैं (अग्नये) = प्रभु की प्राप्ति के लिए (तव्यसीम्) = वृद्धि की कारणभूत [अतिशयेन वर्धयित्रीम् -सा०] (नव्यसीम्) = स्तुति के योग्य (धीतिम्) = यागात्मक क्रिया को (प्रभरे) = प्रकर्षेण सम्पादित करता हूँ। उस (सहसः सूनवे) = शक्ति के पुत्र-शक्ति के पुञ्ज पुतले प्रभु के लिए (वाचः मतिम्) = वाणी द्वारा विचारपूर्वक किये जानेवाले स्तवन को (प्रभरे) = धारण करता हूँ। इन यज्ञादि कर्मों व स्तवनों से मैं प्रभु प्राप्ति के लिए यत्नशील होता हूँ। मैं उस प्रभु के लिए 'धीति व मति' का सम्पादन करता हूँ (यः) = जो (अपां नपात्) = प्रजाओं के अपतन का कारण हैं, जिनकी उपासना से हमारा जीवन उच्च बना रहा है अथवा जो वासना-विनाश के द्वारा रेतः कणों के अपतन का कारण होते हैं। (वसुभिः सह) = निवास के लिए आवश्यक तत्त्वों के साथ (प्रियः) = जो हमारे प्रीणयिता तृप्ति के हेतु होते हैं। रेतः कणों का रक्षण वस्तुतः वसुओं की प्राप्ति व तृप्ति के अनुभव का हेतु बनता है। होता देनेवाले हैं वे प्रभु हमसे दूर न होकर (पृथिव्याम्) = इस शरीररूप पृथिवी में ही (न्यसीदत्) = निश्चय से स्थित हैं, हमारे हृदयाकाश में वे उपस्थित हैं, (ऋत्वियः) = सब समय उपासनीय हैं। दुःख में तो सभी उनका स्मरण करते हैं, सज्जनों से वे प्रभु सुख में भी उपास्य होते हैं।
भावार्थभाषाः - भावार्थ - यज्ञादि कर्म व विचारपूर्वक स्तवन हमें प्रभु के समीप प्राप्त कराते हैं। प्रभु हमें सब वसुओं को देकर प्रीणित करते हैं।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अथ विद्वद्विषयमाह ।

अन्वय:

अहमपांनपात् यः सूर्यः पृथिव्यामिव यो वसुभिः सह प्रियो होता ऋत्वियो न्यसीदत् तस्मात्सहसोऽग्नये सूनवे वाचः तव्यसीं नव्यसीं धीतिं मतिं प्रभरे ॥ १ ॥

पदार्थान्वयभाषाः - (प्र) (तव्यसीम्) अतिशयेन बलवतीम् (नव्यसीम्) अतिशयेन नवीनाम् (धीतिम्) धियन्ति विजयं यया ताम् (अग्नये) अग्निवत्तीव्रबुद्धये (वाचः) वाण्याः (मतिम्) प्रज्ञाम् (सहसः) शरीरात्मबलवतः (सूनवे) (भरे) धरे (अपाम्) जलानाम् (नपात्) यो न पतति सः (यः) (वसुभिः) प्रथमकल्पैर्विद्वद्भिः (सह) (प्रियः) प्रीतः (होता) गृहीता (पृथिव्याम्) (नि) (असीदत्) सीदति (ऋत्वियः) य ऋतूनर्हति सः ॥ १ ॥
भावार्थभाषाः - अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः। विदुषां योग्यताऽस्ति यथा सूर्योऽपां धर्त्ताऽस्ति तथा पवित्रान् धीमतः प्रियाचरणान् सद्यो विद्यानां ग्रहीतॄन् विद्यार्थिनो गृहीत्वा विद्याविज्ञानं सद्यो जनयेयुरिति ॥ १ ॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - I bear and offer the highest, latest, joyously celebrative and most sacred worshipful homage in words of adoration to Agni, created of might, who is the grand child of waters of the skies, dearest favourite with the Vasu order of scholars, receiver and performer in yajna corresponding to the seasons and abiding with the earth.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The attributes of a learned person mentioned.

अन्वय:

AGNI is a very intelligent leader shining like the sun fire. He is loved by all, is acceptor of good virtue, and son of a physically and intellectually strong man. He is proper utilizer of all moments, and stands by the Brahmachari. I glorify such a person in invigorating and original speech and offer him my intellect for his guidance.

भावार्थभाषाः - It is the duty of the teachers to select pure, and intelligent students of good and lovely conduct. They inculcate in them the knowledge of various sciences, like the sun upholding the waters.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)

या सूक्तात विद्वान व ईश्वराच्या गुणाचे वर्णन असल्यामुळे या सूक्ताच्या अर्थाची मागच्या सूक्ताच्या अर्थाबरोबर संगती जाणावी. ॥

भावार्थभाषाः - या मंत्रात वाचकलुप्तोपमालंकार आहे. जसा सूर्य जलाची धारणा करणारा असतो तसे विद्वानांनी पवित्र, बुद्धिमान प्रियाचरणी व तात्काळ विद्या ग्रहण करणाऱ्या विद्यार्थ्यांमध्ये विद्या विज्ञान उत्पन्न करावे. ॥ १ ॥