वांछित मन्त्र चुनें

आदिन्मा॒तॄरावि॑श॒द्यास्वा शुचि॒रहिं॑स्यमान उर्वि॒या वि वा॑वृधे। अनु॒ यत्पूर्वा॒ अरु॑हत्सना॒जुवो॒ नि नव्य॑सी॒ष्वव॑रासु धावते ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

ād in mātṝr āviśad yāsv ā śucir ahiṁsyamāna urviyā vi vāvṛdhe | anu yat pūrvā aruhat sanājuvo ni navyasīṣv avarāsu dhāvate ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

आत्। इत्। मा॒तॄः। आ। अ॒वि॒श॒त्। यासु॑। आ। शुचिः॑। अहिं॑स्यमानः। उ॒र्वि॒या। वि। व॒वृ॒धे॒। अनु॑। यत्। पूर्वा॑। अरु॑हत्। स॒ना॒ऽजुवः॑। नि। नव्य॑सीषु। अव॑रासु। धा॒व॒ते॒ ॥ १.१४१.५

ऋग्वेद » मण्डल:1» सूक्त:141» मन्त्र:5 | अष्टक:2» अध्याय:2» वर्ग:8» मन्त्र:5 | मण्डल:1» अनुवाक:21» मन्त्र:5


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहा है ।

पदार्थान्वयभाषाः - जो (यासु) जिन (नव्यसीषु) अत्यन्त नवीन और (अवरासु) पिछली ओषधियों के निमित्त (नि, धावते) निरन्तर शीघ्र जाता है वा (यत्) जो (सनाजुवः) सनातन वेगवाली (पूर्वाः) पिछली ओषधियों को (अनु, अरुहत्) बढ़ाता है वह उन ओषधियों में (आ, शुचिः) अच्छे प्रकार पवित्र और (अहिंस्यमानः) विनाश को न प्राप्त होता हुआ (उर्विया) बहुत प्रकार (विवावृधे) विशेषता से बढ़ता है (आत्) इसके पीछे (इत्) ही (मातॄः) माता के समान मान करनेवाली ओषधियों को (आ, अविशत्) अच्छे प्रकार प्रवेश करता है ॥ ५ ॥
भावार्थभाषाः - जो पुरुष वैद्यक विद्या को पढ़, बड़ी-बड़ी ओषधियों का युक्ति के साथ सेवन करते हैं, वे बहुत बढ़ते हैं। ओषधी दो प्रकार की होती हैं अर्थात् पुरानी और नवीन। उनमें जो विचक्षण चतुर होते हैं, वे ही नीरोग होते हैं ॥ ५ ॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

श्रुति में स्नान

पदार्थान्वयभाषाः - १. गतमन्त्र के अनुसार प्रभु को अपना पथ-प्रदर्शक बनानेवाला (आत् इत्) = अब निश्चय से (मातृः) = जीवन का निर्माण करनेवाली इन वेदवाणीरूप माताओं में (आविशत्) = प्रवेश करता है, (यासु) = जिनमें प्रवेश करने पर यह (आशुचिः) = शरीर, मन व बुद्धि में सर्वत्र पवित्र होता है, (अहिंस्यमानः) = वासनाओं से हिंसित न होता हुआ (उर्विया विवावृधे) = खूब ही वृद्धि को प्राप्त होता है। २. (यत्) = जब (सनाजुवः) = सनातनकाल से प्रेरणा देनेवाली (पूर्वाः) = सृष्टि के आरम्भ में होनेवाली इन वाणियों का (अनु आरुहत्) = अनुक्रमेण आरोहण करता है, अर्थात् इनका अध्ययन करता हुआ इन्हें अपने जीवन का अङ्ग बनाता है तो (नव्यसीषु) = नवीन (अवरासु) = अवरकाल में होनेवाली ऋषियों से प्रतिपादित वेदानुकूल ज्ञानवाणियों में भी (निधावते) = निश्चय से अपने जीवन है। जैसे पावितात्यों में स्नान करता हुआ यह अपने जीवन को शब्द बनाता है,उसी प्रकार वेदानुकूल स्मृतिवाक्य इसके जीवन को शुद्ध बनाते हैं।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- वेदवाणियाँ जीवन को पवित्र बनाती हैं, स्मृतिवाक्यों के अनुसार चलते हुए भी हम अपने जीवनों को शुद्ध बनाते हैं।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह ।

अन्वय:

ये यासु नव्यसीष्ववरास्वोषधीषु निधावते यद्यस्सनाजुवः पूर्वा ओषधीरन्वरुहत् स तास्वाशुचिरहिंस्यमानः सन् उर्विया विवावृध आदिन्मातॄराविशत् ॥ ५ ॥

पदार्थान्वयभाषाः - (आत्) आनन्तर्य्ये (इत्) एव (मातॄः) मातृवन्मान्यप्रदा ओषधीः (आ) (अविशत्) विशति (यासु) (आ) (शुचिः) (अहिंस्यमानः) अहिंसितः सन् (उर्विया) बहुना (वि) (वावृधे) वर्द्धते। अत्र तुजादीनामित्यभ्यासदैर्घ्यम्। (अनु) (यत्) यः (पूर्वाः) (अरुहत्) वर्धयति (सनाजुवः) सनातनी जूर्वेगो यासां ताः (न) (नव्यसीषु) अतिशयेन नवीनासु (अवरासु) अर्वाचीनासु (धावते) सद्यो गच्छति ॥ ५ ॥
भावार्थभाषाः - ये पुरुषा वैद्यकविद्यामधीत्य महौषधानि युक्त्या सेवन्ते ते बहु वर्द्धन्ते। ओषधयो द्विविधा भवन्ति प्राक्तना नवीनाश्च तासु ये विचक्षणा भवन्ति त एवारोगा जायन्ते ॥ ५ ॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - In the course of evolution, Agni, the vitality of life, which enters the mother forms of nature, now grows, pure, brilliant and unhurt, with the soil of its germination and generation, and then, the one which grew on the earlier one with the earlier forms of life, self-impulsive with the eternal will to live, now lives, vibrates and runs in the latest and most delicate mother forms.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

Importance of taking herbs prescribed in AYURVEDA (Science of Life) is told.

अन्वय:

The man who conducts research on new herbs and medicines, and moreover puts oblations of proven medicinal herbs in the Yajna without any break, he develops his physical and mental powers extensively. They were pure and unharmful, and with his repeated researches on the medicines, he saves himself from various diseases, as well as other human beings, like a mother.

भावार्थभाषाः - The researches conducted on proven and new herbs and medicines make human beings happy and healthy.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - जे पुरुष वैद्यक विद्या शिकून महाऔषधींचे युक्तीने सेवन करतात त्यांची उन्नती होते. औषधी दोन प्रकारची असतात. एक जुनी व दुसरी नवीन. त्यात जे विलक्षण चतुर असतात ते निरोगी राहतात. ॥ ५ ॥