वांछित मन्त्र चुनें

स सं॒स्तिरो॑ वि॒ष्टिर॒: सं गृ॑भायति जा॒नन्ने॒व जा॑न॒तीर्नित्य॒ आ श॑ये। पुन॑र्वर्धन्ते॒ अपि॑ यन्ति दे॒व्य॑म॒न्यद्वर्प॑: पि॒त्रोः कृ॑ण्वते॒ सचा॑ ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

sa saṁstiro viṣṭiraḥ saṁ gṛbhāyati jānann eva jānatīr nitya ā śaye | punar vardhante api yanti devyam anyad varpaḥ pitroḥ kṛṇvate sacā ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

सः। स॒म्ऽस्तिरः॑। वि॒ऽष्टिरः॑। सम्। गृ॒भा॒य॒ति॒। जा॒नन्। ए॒व। जा॒न॒तीः। नित्यः॑। आ। श॒ये॒। पुनः॑। व॒र्ध॒न्ते॒। अपि॑। य॒न्ति॒। दे॒व्य॑म्। अ॒न्यत्। वर्पः॑। पि॒त्रोः। कृ॒ण्व॒ते॒। सचा॑ ॥ १.१४०.७

ऋग्वेद » मण्डल:1» सूक्त:140» मन्त्र:7 | अष्टक:2» अध्याय:2» वर्ग:6» मन्त्र:2 | मण्डल:1» अनुवाक:21» मन्त्र:7


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहा है ।

पदार्थान्वयभाषाः - हे मनुष्यो ! जैसे (सः) वह (संस्तिरः) अच्छा ढाँपने (विष्टिरः) वा सुख फैलानेवाला विद्वान् (सं, गृभायति) सुन्दरता से पदार्थों का ग्रहण करता वैसे (जानन्) जानता हुआ (नित्यः) नित्य मैं (जानतीः) ज्ञानवती उत्तम स्त्रियों के (एव) ही (आ, शये) पास सोता हूँ। जो (पित्रोः) माता-पिता के (अन्यत्) और (देव्यम्) विद्वानों में प्रसिद्ध (वर्पः) रूप को (अपि, यन्ति) निश्चय से प्राप्त होते हैं वे (पुनः) बार-बार (वर्द्धन्ते) बढ़ते हैं और (कृण्वते) उत्तम-उत्तम कार्यों को भी करते हैं वैसे तुम भी (सचा) मिला हुआ काम किया करो ॥ ७ ॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपमालङ्कार है। जिन विद्वानों के साथ विदुषी स्त्रियों का विवाह होता है, वे विद्वान् जन नित्य बढ़ते हैं, जो उत्तम गुणों का ग्रहण करते, वे यहाँ पुरुषार्थी होकर जन्मान्तर में भी सुखयुक्त होते हैं ॥ ७ ॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

लोकसंग्रह के लिए कर्म करनेवाला

पदार्थान्वयभाषाः - १. गतमन्त्र का (सः) = वह 'दुर्गृभि' पुरुष (संस्तिर:) = ज्ञान से अपने को सम्यक् आच्छादित करनेवाला होता है। ज्ञानरूप आच्छादनवाला यह वासनाओं से आक्रान्त नहीं होता। यह (विष्टिर:) = इस ज्ञान से विविध दिशाओं को आच्छादित करता है, चारों ओर ज्ञान को फैलानेवाला होता है, (संगृभायति) = ज्ञान के प्रसार से यह लोकसंग्रह करनेवाला होता है। ज्ञान के द्वारा लोकों [लोगों] को अशुभ में फँसने से बचाता है। २. (जानन्) = एव ज्ञान को प्राप्त करता हुआ यह (जानती:) = ज्ञान प्राप्त करनेवाली प्रजाओं में (नित्यः आशये) = अविच्छिन्नरूप से निवास करता है। स्वयं सदा ज्ञान-प्राप्ति में लगा रहता है, औरों को ज्ञान देता है, ज्ञान की रुचिवाली प्रजाओं में ही यह निवास करता है । ३. इस प्रकार ज्ञान प्राप्त करके ये प्रजाएँ (पुनः वर्धन्ते) = फिर से वृद्धि को प्राप्त करती हैं। (देव्यम्) = देव की प्राप्ति के मार्ग की ओर (अपियन्ति) = ये प्रजाएँ चलती हैं। इस प्रकार उस प्रभु से (सचा) = मिलकर ये प्रजाएँ (अन्यत् वर्पः) = विलक्षण ही रूप को (कृण्वते) = धारण करनेवाली होती हैं, अत्यन्त तेजस्वी रूप को प्राप्त होती हैं। ४. ज्ञानी पुरुष को लोकसंग्रह के दृष्टिकोण से कर्म करने ही चाहिएँ। उसका सर्वोत्तम कर्म यही है कि स्वयं अपने ज्ञान को बढ़ाता हुआ औरों के लिए इस ज्ञान को दे देता है, जिससे वे प्रजाएँ बढ़ती हुई प्रभु-प्राप्ति के मार्ग पर अग्रसर हों ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ - लोकसंग्रही पुरुष ज्ञानी बनकर ज्ञान का प्रसार करता है।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह ।

अन्वय:

हे मनुष्या यथा स संस्तिरो विष्टिरो विद्वान् संगृभायति तथा जानन्नित्योऽहं जानतीरेवाशये। ये पित्रोरन्यद्देव्यं वर्पोऽपियन्ति ते पुनर्वर्धन्ते कृण्वत च तथा यूयमपि सचा कुरुत ॥ ७ ॥

पदार्थान्वयभाषाः - (सः) (संस्तिरः) सम्यगाच्छादकः (विस्तिरः) सुखविस्तारकः (सम्) (गृभायति) गृह्णाति। अत्र हस्य श्नः शायच्। (जानन्) (एव) (जानतीः) ज्ञानयुक्ताः (नित्यः) (आ) (शये) (पुनः) (वर्धन्ते) (अपि) (यन्ति) (देव्यम्) देवेषु विद्वत्सु भवम् (अन्यत्) (वर्पः) रूपम् (पित्रोः) जननीजनकयोः (कृण्वते) कुर्वन्ति (सचा) समवेतम् ॥ ७ ॥
भावार्थभाषाः - अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः। यैर्विद्यावद्भिः सह विदुषीणां विवाहो जायते ते नित्यं वर्धन्ते। ये सद्गुणान् गृह्णन्ति तेऽत्र पुरुषार्थिनो भूत्वा जन्मान्तरेऽपि सुखिनो जायन्ते ॥ ७ ॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Covering or expanding, Agni, the brilliant scholar, covers and seizes things and subjects well, intensively as well as extensively, and vitalizes them. Knowing well, he always associates with those who are knowledgeable, and they, in association with him, growing higher and higher, assume a divine from and thus create a personality different from the personality of their birth.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

Path of happiness pinpointed.

अन्वय:

We should also behave like a gentleman who looks after the needs of all his kith and kin and others. They bring happiness in their homes. Such a learned person, understands well the immortality of his soul, but enters in wedlock with a matching dutiful virgin. Such persons always progress in their life and in virtues and earn reputation for their parent and scholars. Such enlightened men perform noble acts. You follow this path.

भावार्थभाषाः - The learned men invariably grow in their life who marry learned virgins. Such persons should be virtuous and industrious and they enjoy happiness in this life and thereafter.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात वाचकलुप्तोपमालंकार आहे. ज्या विद्वानांबरोबर विदुषी स्त्रियांचा विवाह होतो ते विद्वान नित्य वाढतात. जे नित्य उत्तम गुण ग्रहण करतात ते येथे पुरुषार्थी बनून जन्मजन्मान्तरी सुखी होतात. ॥ ७ ॥