वांछित मन्त्र चुनें

यासां॑ ति॒स्रः प॑ञ्चा॒शतो॑ऽभिव्ल॒ङ्गैर॒पाव॑पः। तत्सु ते॑ मनायति त॒कत्सु ते॑ मनायति ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

yāsāṁ tisraḥ pañcāśato bhivlaṅgair apāvapaḥ | tat su te manāyati takat su te manāyati ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

यासा॑म्। ति॒स्रः। प॒ञ्चा॒शतः॑। अ॒भि॒ऽव्ल॒ङ्गैः। अ॒प॒ऽअव॑पः। तत्। सु। ते॒। म॒ना॒य॒ति॒। त॒कत्। सु। ते॒। म॒ना॒य॒ति॒ ॥ १.१३३.४

ऋग्वेद » मण्डल:1» सूक्त:133» मन्त्र:4 | अष्टक:2» अध्याय:1» वर्ग:22» मन्त्र:4 | मण्डल:1» अनुवाक:19» मन्त्र:4


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहा है ।

पदार्थान्वयभाषाः - हे परम उत्तम धनयुक्त राजन् ! (यासाम्) जिन शत्रुसेनाओं के बीच (तिस्रः) तीन वा (पञ्चाशतः) पचास सेनाओं को (अभिव्लङ्गैः) चारों ओर से जाने-आने आदि व्यवहारों से (अपावपः) दूर पहुँचाओ, उन सेनाओं का (तत्) वह पहुँचाना (ते) तेरे लिये (सुमनायति) अच्छे अपने मन के समान आचरण करता फिर भी (तकत्) वह (ते) तेरे लिये (सुमनायति) अच्छे अपने मन के समान आचरण करता है ॥ ४ ॥
भावार्थभाषाः - मनुष्यों को चाहिये कि ऐसा बल बढ़ावें जिससे एक ही वीर पचास दुष्ट शत्रुओं को जीते और अपने बल की रक्षा करे ॥ ४ ॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

तीन गुणा पचास ( वासनाएँ )

पदार्थान्वयभाषाः - १. गतमन्त्र में पीड़ा का आधान करनेवाली वासनाओं का उल्लेख था । ये वासनाएँ प्रस्तुत मन्त्र में 'तिस्रः' कही गई हैं, क्योंकि इन्द्रियों, मन व बुद्धि में इनकी स्थिति होती है। इन्हें 'पञ्चाशत्' कहा गया है, क्योंकि सामान्यतः ये पचास वर्ष की अवस्था तक प्रबल रहती हैं, उसके पश्चात् तो प्रायः ये शान्त ही हो जाती हैं। (यासाम्) = जिन वासनाओं के (तिस्रः पञ्चाशतः) = त्रिगुणित पचास, अर्थात् डेढ़ सौ को (अभिव्लङ्गैः) = चतुर्दिक् आक्रमण से (अपावपः) = तू दूर करता है, (ते) = तेरे, (तत्) = उस वासना-विक्षेपणरूप कर्म को (सुमनायति) = सब कोई मान देता है, आदर से देखता है। (ते) = तेरे उस कर्म को (तकत्) = [अल्पे कन्] अत्यल्प-तुझसे आसानी से होने के कारण छोटा ही (सुमनायति) = मानता है। तुझे तो इससे भी महान् कार्यों को करना है। २. निरन्तर कार्यों में लगे रहना ही वह उपाय है, जिससे कि तीन पंक्तियों में पचास-पचास की संख्या में स्थित होनेवाली वासनाओं की सेना का विनाश किया जा सकता है। जो भी यह कार्य करता है, उसका यह कार्य प्रशंसनीय तो होता ही है।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- हम प्रायः पचास वर्ष के आयुष्य तक प्रबलता से इन्द्रियों, मन व बुद्धि को आक्रान्त करनेवाली वासनाओं को क्रियाशीलता के द्वारा दूर करनेवाले बनें।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह ।

अन्वय:

हे मघवन् यासां तिस्राः पञ्चाशतः सेना अभिव्लङ्गैरपावपस्तासां तत् ते सुमनायति तकत् ते सु मनायति ॥ ४ ॥

पदार्थान्वयभाषाः - (यासाम्) (तिस्रः) त्रित्वसंख्याताः (पञ्चाशतः) एतत्संख्याताः (अभिव्लङ्गैः) अभितो गमनागमनैः (अपावपः) दूरे प्रक्षिप (तत्) (सु) (ते) तुभ्यम् (मनायति) आत्मनो मन इवाचरति (तकत्) (सु) (ते) तुभ्यम् (मनायति) ॥ ४ ॥
भावार्थभाषाः - मनुष्यैरीदृशं बलं वर्द्धनीयं येनैकोऽपि दुष्टानां सार्धशतस्य विजयं कुर्यात् स्वकीयं बलं रक्षेत् ॥ ४ ॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Indra, now that you have routed the three times fifty forces of those agents of hate and violence by your tactics of seizure and attack, that act excites holy admiration and celebration, hearty admiration and reverence.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

अन्वय:

O Commander of the army, thou destroyest by thy assaults with weapons thrice fifty of such hosts, is a deed that well becomes thee. That well becomes thee.

पदार्थान्वयभाषाः - (अभिव्लंगै:) अभितो गमनागमनैः = By going and coming or assaulting from all sides with sharp weapons. (अपावयः) दूरे प्रक्षिप = Throw away.
भावार्थभाषाः - Men should increase their strength to such an extent that even one should be able to conquer one hundred fifty persons of the opposite army. He should protect his force and the strength of the army.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - माणसांनी असे बल वाढवावे की, ज्यामुळे एकच वीर पन्नास दुष्ट शत्रूंना जिंकू शकेल व स्वतःच्या बलाचे रक्षण करील. ॥ ४ ॥