वांछित मन्त्र चुनें

वि॒दुष्टे॑ अ॒स्य वी॒र्य॑स्य पू॒रव॒: पुरो॒ यदि॑न्द्र॒ शार॑दीर॒वाति॑रः सासहा॒नो अ॒वाति॑रः। शास॒स्तमि॑न्द्र॒ मर्त्य॒मय॑ज्युं शवसस्पते। म॒हीम॑मुष्णाः पृथि॒वीमि॒मा अ॒पो म॑न्दसा॒न इ॒मा अ॒पः ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

viduṣ ṭe asya vīryasya pūravaḥ puro yad indra śāradīr avātiraḥ sāsahāno avātiraḥ | śāsas tam indra martyam ayajyuṁ śavasas pate | mahīm amuṣṇāḥ pṛthivīm imā apo mandasāna imā apaḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

वि॒दुः। ते॒। अ॒स्य। वी॒र्य॑स्य। पू॒रवः॑। पुरः॑। यत्। इ॒न्द्र॒। शार॑दीः। अ॒व॒ऽअति॑रः। स॒स॒हा॒नः। अ॒व॒ऽअति॑रः। शासः॑। तम्। इ॒न्द्र॒। मर्त्य॑म्। अय॑ज्युम्। श॒व॒सः॒। प॒ते॒। म॒हीम्। अ॒मु॒ष्णाः॒। पृ॒थि॒वीम्। इ॒माः। अ॒पः। म॒न्द॒सा॒नः। इ॒माः। अ॒पः ॥ १.१३१.४

ऋग्वेद » मण्डल:1» सूक्त:131» मन्त्र:4 | अष्टक:2» अध्याय:1» वर्ग:20» मन्त्र:4 | मण्डल:1» अनुवाक:19» मन्त्र:4


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर कौन क्या करके क्या करें, इस विषय को अगले मन्त्र में कहा है ।

पदार्थान्वयभाषाः - हे (इन्द्र) सबके धारण करनेहारे ! जैसे (पूरवः) मनुष्य (ते) आपके (अस्य) इस (वीर्य्यस्य) पराक्रम के (पुरः) प्रथम प्रभाव को (विदुः) जानें वैसे और भी जानें और (यत्) जो (सासहानः) सहन करता हुआ जन (इमाः) इन प्रजा और (शारदीः) शरद ऋतुसम्बन्धी (अपः) जलों को (अवातिरः) प्रकट करे वैसे आप भी जानो और (अवातिरः) प्रकट करो, हे (शवसः) बल के (पते) स्वामी (इन्द्र) सबकी रक्षा करनेहारे ! जैसे आप जिस (अयज्युम्) यज्ञ (न) करनेहारे (मर्त्यम्) मनुष्य को (शासः) सिखाओ वा जो (मन्दसानः) कामना करता हुआ (महीम्) बड़ी (पृथिवीम्) पृथिवी को पाकर (इमाः) इन (अपः) प्राणों के समान वर्त्तमान प्रजाजनों को पीड़ा देवे (तम्) उसको आप (अमुष्णाः) चुराओ, छिपाओ और हम भी सिखावें ॥ ४ ॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपमालङ्कार है। जो धर्मात्मा सज्जनों के प्रभाव को जानकर धर्माचरण करते हैं, वे दुष्टों को सिखला सकते हैं अर्थात् उनकी दुष्टता दूर होने को अच्छी शिक्षा दे सकते हैं ॥ ४ ॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

इन्द्र का पराक्रम

पदार्थान्वयभाषाः - १. (पूरवः) = अपना पालन व पूरण करनेवाले लोग हे (इन्द्र) = प्रभो! (ते) = आपके (अस्य वीर्यस्य) = इस पराक्रम का (विदुः) = ज्ञान रखते हैं (यत्) = कि आप (सासहानः) = शत्रुओं का प्रबल मर्षण [कुचलना] करते हुए (शारदीः पुरः) = हमारी शक्तियों को शीर्ण करनेवाली आसुरवृत्तियों को (अवातिरः) = विध्वस्त कर देते हैं, (अवातिरः) = अवश्य विध्वस्त कर देते हैं । काम की नगरी हमारी इन्द्रियों को, क्रोध नगरी मन की शान्ति को और लोभ-नगरी बुद्धि की सूक्ष्मता को समाप्त करनेवाली होती है । इस प्रकार ये पुरियाँ (शारदी) = शरत् की भाँति हमारी शक्तियों को शीर्ण करनेवाली हैं । प्रभु कृपा से ये पुरियाँ शीर्ण हो जाती हैं और हमें शारीरिक, मानसिक व बौद्धिक स्वास्थ्य प्राप्त होता है । २. हे शवशस्पते (इन्द्र) = सब बलों के स्वामिन् शक्तिशाली प्रभो! आप (तम्) = उस (अययु मर्त्यम्) = अयज्ञशील पुरुष को (शासः) = निगृहीत करते हो, दण्डित करते हो । वस्तुतः यज्ञादि उत्तम कों में लगे रहकर ही हम काम आदि को जीत पाते हैं । ३.हे प्रभो! अपने पुत्रों की यज्ञशीलता से (मन्दसानः) = प्रसन्नता का अनुभव करते हुए आप (महीं पृथिवीम्) = इस महनीय पृथिवी को मत तथा (इमाः अपः) = इन जलों को (अमुष्णाः) = [Surpass] लाँघ जाते हो । आपकी महिमा को यह विशाल पृथिवी तथा अत्यन्त व्यापक रूप को धारण करनेवाले ये जल भी नहीं व्यास कर सकते । (इमाः अपः) = ये जल वस्तुतः आपकी महिमा से ही महत्त्व को धारण करते हैं । इनमें रसरूप से आप ही निवास करते हो । पृथिवी भी आपकी महिमा से महिमान्वित होती है । प्रभु ही हमारी शरीररूप पृथिवी व रेतः कणरूप जलों को शत्रुविध्वंस द्वारा महिमान्वित करते हैं ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ - प्रभु की महिमा को पृथिवी व जल व्याप्त नहीं कर सकते । उपासित हुए - हुए वे प्रभु ही हमसे आसुरवृत्तियों को दूर कर देते हैं ।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनः के किं कृत्वा किं कुर्युरित्याह ।

अन्वय:

हे इन्द्र यथा पूरवस्ते तवाऽस्य वीर्यस्य पुरः प्रभावं विदुस्तथाऽन्येऽपि जानन्तु। यद्यः सासहानो जन इमाः शारदीरपोऽवातिरस्तथा त्वमपि जानीह्यवातिरश्च। हे शवसस्पत इन्द्र यथा त्वं यमयज्युं मर्त्यं शासः। यो मन्दसानो महीं पृथिवीं प्राप्य इमा अपः प्राणिनः पीडयेत्तं त्वममुष्णा वयमपि च शिष्याम ॥ ४ ॥

पदार्थान्वयभाषाः - (विदुः) जानीयुः (ते) तव (अस्य) (वीर्यस्य) पराक्रमस्य (पूरवः) मनुष्याः (पुरः) पूर्वम् (यत्) यः (इन्द्र) सर्वेषां धर्त्ता (शारदीः) शरदः इमाः (अवातिरः) अवतरेत् (सासहानः) सहमानः (अवातिरः) अवतरेत् (शासः) शिष्याः (तम्) (इन्द्र) सर्वाभिरक्षक (मर्त्यम्) मनुष्यम् (अयज्युम्) अयजमानम् (शवसः) बलस्य (पते) स्वामिन् (महीम्) महतीम् (अमुष्णाः) मुष्णीयाः (पृथिवीम्) (इमाः) प्रजाः (अपः) जलानि (मन्दसानः) कामयमानः (इमाः) प्रजाः (अपः) प्राणा इव वर्त्तमानाः ॥ ४ ॥
भावार्थभाषाः - अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः। य आप्तानां प्रभावं विदित्वा धर्ममाचरन्ति ते दुष्टान् शासितुं शक्नुवन्ति ॥ ४ ॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Indra, lord of power and management, the people would know and realise your usual power and valour when you, bold and challenging, would overcome the autumnal and wintry problems of life and society, reclaim the habitations, control the rivers, and restore total civic normalcy after rains, when, O lord of law and power, you tame the man who is selfish, possessive, uncreative, uncooperative and unyajnic, and when, happy at heart and creating the pleasure and joy of life, you release the great earth, release these waters and relieve these creative and cooperative people.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

अन्वय:

O Indra (King or President of the Assembly or Council of ministers ), let all men know thy ancient power as good learned persons know it well. When O upholder of men, endowed with the power of endurance, thou destroyest the cities of the Rakshasas or wicked people, humiliating their defenders like the sun bringing down the waters in the autumn season. O Lord of strength, thou chastisest the man who does not perform Yajnas and other good acts. Thou takest away the right of rulership of the person who desiring wealth gives trouble to these living beings. May we also give such persons good teachings, so that they may refrain from doing such ignoble deeds.

पदार्थान्वयभाषाः - (पूरवः) मनुष्या: (निघ० २.३ ) = Men. (मन्दसान:) कामयमानः = Desiring.(अपः) प्राणाः इव वर्तमाना: = Living beings. पूरव इति मनुष्यनाम (निघ० २.३ ) मदि-स्तुति मोद मद स्वप्न कान्तिगतिषु अत्र कान्तिः कामना ।
भावार्थभाषाः - Those persons who always observe the rules of righteousness, knowing the great influence and glory of the absolutely truthful persons in mind, word and deed, are able to chastise and rule over the wicked persons.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात वाचकलुप्तोपमालंकार आहे. जे धर्मात्म्याचा प्रभाव जाणून धर्माचरण करतात ते दुष्टांना शिकवू शकतात. अर्थात, त्यांची दुष्टता नाहीशी होण्यासाठी चांगले शिक्षण देऊ शकतात. ॥ ४ ॥