वांछित मन्त्र चुनें

यद॒द्य भा॒गं वि॒भजा॑सि॒ नृभ्य॒ उषो॑ देवि मर्त्य॒त्रा सु॑जाते। दे॒वो नो॒ अत्र॑ सवि॒ता दमू॑ना॒ अना॑गसो वोचति॒ सूर्या॑य ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

yad adya bhāgaṁ vibhajāsi nṛbhya uṣo devi martyatrā sujāte | devo no atra savitā damūnā anāgaso vocati sūryāya ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

यत्। अ॒द्य। भा॒गम्। वि॒ऽभजा॑सि। नृऽभ्यः॑। उषः॑। दे॒वि॒। म॒र्त्य॒ऽत्रा। सु॒ऽजा॒ते॒। दे॒वः। नः॒। अत्र॑। स॒वि॒ता। दमू॑नाः। अना॑गसः। वो॒च॒ति॒। सूर्या॑य ॥ १.१२३.३

ऋग्वेद » मण्डल:1» सूक्त:123» मन्त्र:3 | अष्टक:2» अध्याय:1» वर्ग:4» मन्त्र:3 | मण्डल:1» अनुवाक:18» मन्त्र:3


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहा है ।

पदार्थान्वयभाषाः - हे (सुजाते) उत्तम कीर्ति से प्रकाशित और (देवि) अच्छे लक्षणों से शोभा को प्राप्त सुलक्षणी कन्या ! तूँ (अद्य) आज (नृभ्यः) व्यवहारों की प्राप्ति करनेहारे मनुष्यों के लिये (उषः) प्रातःसमय की वेला के समान (यत्) जिन (भागम्) सेवने योग्य व्यवहार का (विभजासि) अच्छे प्रकार सेवन करती और जो (अत्र) इस गृहाश्रम में (दमूनाः) मित्रों में उत्तम (मर्त्यत्रा) मनुष्यों में (सविता) सूर्य के समान (देवः) प्रकाशमान तेरा पति (सूर्याय) परमात्मा के विज्ञान के लिये (न) हम लोगों को (अनागसः) विना अपराध के व्यवहारों को (वोचति) कहे, उन तुम दोनों का सत्कार हम लोग निरन्तर करें ॥ ३ ॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपमालङ्कार है। जब दो स्त्री-पुरुष विद्यावान् धर्म का आचरण और विद्या का प्रचार करनेहारे सब कभी परस्पर में प्रसन्न हों, तब गृहाश्रम में अत्यन्त सुख का सेवन करनेहारे होवें ॥ ३ ॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

सुजाता व मर्त्यत्रा' उषा

पदार्थान्वयभाषाः - १.हे (सुजाते) = उत्तमप्रकाश आदि के प्रादुर्भाववाली (उषः देवि) = दीप्यमान उषे! तू (मयंत्रा) = मनुष्यों का त्राण करनेवाली है । २. (यत्) = जब (अद्य) = आज (नृभ्यः) = उन्नति - पथ पर आगे बढ़नेवाले मनुष्यों के लिए तु (भागम्) = सेवनीय धन को (विभजासि) = विभक्त करती है तो (देवः सविता) = सब दिव्य गुणों व द्युतियों का पुज, प्रेरक (दमूनाः) = सबका दमन करनेवाला प्रभु (नः) = हमें (अत्र) = इसी जीवन में (अनागसः) = निष्पाप बने हुओं को (वोचति) = उपदेश देता है । हृदय की निर्मलता होने पर प्रभु की वाणी स्पष्ट सुन पड़ती है । ३. यह प्रभु का उपदेश (सूर्याय) = हमें सुर्य बनाने के लिए होता है । उस उपदेश को सुनकर, अतन्द्रभाव से क्रियाओं को करते हुए हम सूर्य की भाँति चमकने लगते हैं । प्रभु की ज्योति भी सूर्य से उपमित है । हम भी सूर्य के समान बनते हुए प्रभु के ही छोटे रूप बन जाते है ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ - उषा हमें सेवनीय धनों को प्राप्त कराए । हम निष्पाप बनकर प्रभु की वाणी को सुनें । उसके अनुसार चलते हुए सूर्य की भाँति चमकें ।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह ।

अन्वय:

हे सुजाते देवि कन्ये त्वमद्य नृभ्य उषरिव यद्यं भागं विभजासि यश्चात्र दमूना मर्त्यत्रा सवितेव देवस्तव पतिः सूर्याय नोऽनागसो वोचति तौ युवां वयं सततं सत्कुर्याम ॥ ३ ॥

पदार्थान्वयभाषाः - (यत्) यम् (अद्य) (भागम्) भजनीयम् (विभजासि) विभजेः (नृभ्यः) नायकेभ्यः (उषः) प्रभातवत् (देवि) सुलक्षणैः सुशोभिते (मर्त्यत्रा) मर्त्येषु मनुष्येषु (सुजाते) सत्कीर्त्या प्रकाशिते (देवः) देदीप्यमानः (नः) अस्मभ्यम् (अत्र) अस्मिन् गृहाश्रमे (सविता) सूर्यः (दमूनाः) सुहृद्वरः (अनागसः) अनपराधिनः (वोचति) उच्याः (सूर्याय) परमेश्वरविज्ञानाय ॥ ३ ॥
भावार्थभाषाः - अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः। यदा द्वौ स्त्रीपुरुषौ विद्यावन्तौ धर्माचारिणौ विद्याप्रचारकौ सदा परस्परस्मिन् प्रसन्नौ भवेतां तदा गृहाश्रमेऽतीव सुखभाजिनौ स्याताम् ॥ ३ ॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - O Dawn, high-born of heaven, inspirer of humanity, whatever share of your generous gifts you bring here to-day for men, let the divine Savita, best of men among friends, brilliant giver of life, say of us to the sun: These are sinless people.$(Swami Dayanand gives an applied inter pretation of this mantra: Usha is the bride beautiful as the dawn, Savita is the groom, Surya is God, and the ‘sinless’ are members of the family. This interpretation prevails through the whole Sukta.)
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The same subject is continued.

अन्वय:

O illustrious lady full of divine virtues ! thou leadest a noble life for the welfare of all leaders and others like the Dawn, dividing the time for various acts. Thy husband also shines like the bright sun among men, on account of his extra-ordinary virtues and is best of friends as a good householder. Let him make us sinless and guileless in order to acquire the knowledge of God. Let us then honor you both constantly.

पदार्थान्वयभाषाः - (देवि) सुलक्षणै: सुशोभिते = Adorned with auspicious characteristics or virtues. (सूर्याय) परमेश्वरविज्ञानाय = For the knowledge of God. (भागम्) भजनीयम् = Noble or admirable. [देवि] सुलक्षणै: सुशोभिते
भावार्थभाषाः - When both husband and wife are highly educated, righteous, propagators or diffusers of knowledge and wisdom and pleased with one another, it is then they can enjoy demos tie happiness in household life.
टिप्पणी: The word देवी is derived from दिन क्रीड़ा विजिगीषा व्यवहार द्युति स्तुति मोदमद स्वप्न कान्ति गतिषु here the meaning of दयुति and कान्ति have been particularly taken. The word सूर्याय is used here for the Divine Sun-the light of lights. सृ-गतौ He who should be known and attained by all and is all-pervading.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात वाचकलुप्तोपमालंकार आहे. जेव्हा हे दोघे स्त्री व पुरुष विद्यायुक्त बनून धर्माचे आचरण करतात व विद्येचा प्रचार करून सदैव परस्पर प्रसन्न असतात तेव्हा गृहस्थाश्रम अत्यंत सुखाचा होतो. ॥ ३ ॥