वांछित मन्त्र चुनें

पूर्वा॒ विश्व॑स्मा॒द्भुव॑नादबोधि॒ जय॑न्ती॒ वाजं॑ बृह॒ती सनु॑त्री। उ॒च्चा व्य॑ख्यद्युव॒तिः पु॑न॒र्भूरोषा अ॑गन्प्रथ॒मा पू॒र्वहू॑तौ ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

pūrvā viśvasmād bhuvanād abodhi jayantī vājam bṛhatī sanutrī | uccā vy akhyad yuvatiḥ punarbhūr oṣā agan prathamā pūrvahūtau ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

पूर्वा॑। विश्व॑स्मात्। भुव॑नात्। अ॒बो॒धि॒। जय॑न्ती। वाज॑म्। बृ॒ह॒ती। सनु॑त्री। उ॒च्चा। वि। अ॒ख्य॒त्। यु॒व॒तिः। पु॒नः॒ऽभूः। आ। उ॒षाः। अ॒ग॒न्। प्र॒थ॒मा। पू॒र्वऽहू॑तौ ॥ १.१२३.२

ऋग्वेद » मण्डल:1» सूक्त:123» मन्त्र:2 | अष्टक:2» अध्याय:1» वर्ग:4» मन्त्र:2 | मण्डल:1» अनुवाक:18» मन्त्र:2


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहा है ।

पदार्थान्वयभाषाः - (पूर्वहूतौ) जिसमें वृद्धजनों का बुलाना होता उस गृहस्थाश्रम में जो (पुनर्भूः) विवाहे हुए पति के मर जाने पीछे नियोग से फिर सन्तान उत्पन्न करनेवाली होती वह (वाजम्) उत्तम ज्ञान को (जयन्ती) जीतती हुई (बृहती) बड़ी (सनुत्री) सब व्यवहारों को अलग-अलग करने और (प्रथमा) प्रथम (युवतिः) युवा अवस्था को प्राप्त होनेवाली नवोढा स्त्री जैसे (उषाः) प्रातःकाल की वेला (विश्वस्मात्) समस्त (भुवनात्) जगत् के पदार्थों से (पूर्वा) प्रथम (अबोधि) जानी जाती और (उच्चा) ऊँची-ऊँची वस्तुओं को (वि, अख्यत्) अच्छे प्रकार प्रकट करती, वैसे (आ, अगन्) आती है, वह विवाह में योग्य होती है ॥ २ ॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपमालङ्कार है। सब कन्या पच्चीस वर्ष अपनी आयु को विद्या के अभ्यास करने में व्यतीत कर पूरी विद्यावाली होकर अपने समान पति से विवाह कर प्रातःकाल की वेला के समान अच्छे रूपवाली हों ॥ २ ॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

वाज - विजय, सनुत्री उषा

पदार्थान्वयभाषाः - १. यह (उषा विश्वस्मात् भुवनात्) = सब लोगों से (पूर्वा) = पहले (अबोधि) = जागरित होती है । उषाकाल हुआ' ऐसा जानकर ही तो पीछे सब प्राणी प्रबुद्ध होते हैं । यह उषा जागनेवालों के लिए (वाजम्) = शक्ति व धन का (जयन्ती) = विजय करती है । इस समय सोये रह जानेवालों के बल को उदय होता हुआ सूर्य हर लेता है - ('उद्यत्सूर्य इव सुप्तानां द्विषतां वर्च आददे ।') = [अथर्व०] । (बृहती) = शक्ति व धन देकर यह उषा प्रबुद्ध पुरुषों का वर्धन करती है । (सनुत्री) = यह सब उत्तमताओं को देनेवाली है [सन् सम्भकौ] २. (उच्चा) = आकाश में ऊँची उठती हुई यह (उषाः) = उषा (व्यख्यत्) = सम्पूर्ण जगत् को प्रकाशमय कर देती है । (युवतिः) = यह अशुभों को दूर करनेवाली [यु - अमिश्रणे] तथा शुभों को प्राप्त करानेवाली [यु - मिश्रणे] है । (पुनर्भूः) = यह फिर - फिर, प्रतिदिन आनेवाली है, (पूर्वहूतौ) = प्रभु की सर्वप्रथम पुकार व आराधाना के होने पर (प्रथमा) = आराधकों की शक्तियों का विस्तार करती हुई (आ अगन्) = यह सब ओर प्राप्त होती है । इस उषाकाल में यदि मनुष्य प्रभु के उपासन को छोड़कर व्यर्थ के अन्य कार्यों में नहीं लग जाता तो यह उषा उस आराधक की शक्तियों के विस्तार का कारण होती है । उषाकाल में हमें प्रभु आराधन के लिए तैयार होना चाहिए ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ - उषा जागनेवालों के लिए शक्ति व धन का विजय करती है । इसमें जागकर हम प्रभु के उपासन में प्रवृत्त हों ताकि हमारी शक्तियों का विस्तार हो ।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह ।

अन्वय:

या पूर्वहूतौ पुनर्भूर्वाजं जयन्ती बृहती सनुत्री प्रथमा युवतिर्यथोषा विश्वस्माद् भुवनात् पूर्वाऽबोधि। उच्चा व्यख्यत् तथा आगन्त्सा विवाहे योग्या भवति ॥ २ ॥

पदार्थान्वयभाषाः - (पूर्वा) (विश्वस्मात्) अखिलात् (भुवनात्) जगत्स्थात्पदार्थसमूहात् (अबोधि) बुध्यते (जयन्ती) जयशीला (वाजम्) विज्ञानम् (बृहती) महती (सनुत्री) (विभाजिका) (उच्चा) उच्चानि वस्तूनि (वि) (अख्यत्) ख्यापयति। अत्रान्तर्गतण्यर्थः। (युवतिः) (पुनर्भूः) या विवाहितपतिमरणानन्तरं नियोगेन पुनः सन्तानोत्पादिका भवति सा (आ) (उषाः) (अगन्) गच्छति। अत्र लङि प्रथमैकवचने बहुलं छन्दसीति शपो लुक् संयोगत्वेन तलोपे मो नो धातोरिति मस्य नकारादेशः। (प्रथमा) (पूर्वहूतौ) पूर्वेषां विद्यावृद्धानां हूतिराह्वानं यस्मिन् गृहाश्रमे तस्मिन् ॥ २ ॥
भावार्थभाषाः - अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः। सर्वाः कन्याः शतस्य चतुर्थांशं वयो विद्याभ्यासे व्यतीत्य पूर्णविद्या भूत्वा स्वसदृशं पतिमुदुह्य प्रभातवत्सुरूपा भवन्तु ॥ २ ॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - The great and generous dawn wakes up before the world, winning, collecting, and carrying health, wealth and beauty. Ever young, rising again and again, watching us from far and above, she arrives in response to our earliest invocation.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The same subject is continued.

अन्वय:

That young woman is fit to marry who conquers or acquires all knowledge even in the household life where great experienced elderly scholars are invited and who is like the Dawn, who comes again and again giving light, who is great in virtues and distributes or diffuses knowledge. As the Dawn wakes up (so to speak) in the morning before all the world, so this educated lady like the Dawn wakes up early in the morning before all and being highly educated teaches about the great objects of the world to all students.

पदार्थान्वयभाषाः - (वाजम्) विज्ञानम् = Knowledge. (पूर्वहूतौ) पूर्वेषां विद्यावृद्धानां हूतिः आह्वानं यस्मिन् गृहाश्रमे तस्मिन् = In the household life where experienced elderly scholars are invited.
भावार्थभाषाः - All girls should spend one fourth of their span of life in the acquisition of knowledge and after that, being highly educated every one of them should marry a suitable husband. They should be charming like the Dawn.
टिप्पणी: वाजम् is derived from वज-गतौ गतेस्त्रयोऽर्था ज्ञानं गमनं प्राप्तिश्च अत्र ज्ञानार्थग्रहणम् |
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात वाचकलुप्तोपमालंकार आहे. सर्व मुलींनी पंचवीस वर्षांपर्यंत विद्याभ्यासात आपले आयुष्य घालवावे व पूर्ण विदुषी व्हावे. आपल्या सारख्याच पुरुषाबरोबर विवाह करून प्रातःकाळच्या वेळेप्रमाणे प्रफुल्लित असावे. ॥ २ ॥