वांछित मन्त्र चुनें

मा कस्मै॑ धातम॒भ्य॑मि॒त्रिणे॑ नो॒ माकुत्रा॑ नो गृ॒हेभ्यो॑ धे॒नवो॑ गुः। स्त॒ना॒भुजो॒ अशि॑श्वीः ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

mā kasmai dhātam abhy amitriṇe no mākutrā no gṛhebhyo dhenavo guḥ | stanābhujo aśiśvīḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

मा। कस्मै॑। धा॒त॒म्। अ॒भि। अ॒मि॒त्रिणे॑। नः॒। मा। अ॒कुत्र॑। नः॒। गृ॒हेभ्यः॑। धे॒नवः॑। गुः॒। स्त॒न॒ऽभुजः॑। अशि॑श्वीः ॥ १.१२०.८

ऋग्वेद » मण्डल:1» सूक्त:120» मन्त्र:8 | अष्टक:1» अध्याय:8» वर्ग:23» मन्त्र:3 | मण्डल:1» अनुवाक:17» मन्त्र:8


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अब राजधर्म का उपदेश अगले मन्त्र में करते हैं।

पदार्थान्वयभाषाः - हे रक्षा करनेहारे सभासेनाधीशों ! तुम लोग (कस्मै) किसी (अमित्रिणे) ऐसे मनुष्य के लिये कि जिसके मित्र नहीं अर्थात् सबका शत्रु (नः) हम लोगों को (मा) मत (अभिधातम्) कहो, आपकी रक्षा से (नः) हम लोगों की (स्तनाभुजः) दूध भरे हुए थनों से अपने बछड़ों समेत मनुष्य आदि प्राणियों को पालती हुई (धेनवः) गौयें (अशिश्वीः) बछड़ों से रहित अर्थात् बन्ध्या (मा) मत हों और वे हमारे (गृहेभ्यः) घरों से (अकुत्र) विदेश में मत (गुः) पहुँचे ॥ ८ ॥
भावार्थभाषाः - प्रजाजन राजजनों को ऐसी शिक्षा देवें कि हम लोगों को शत्रुजन मत पीड़ा दें और हमारे गौ, बैल, घोड़े आदि पशुओं को न चोर लें, ऐसा आप यत्न करो ॥ ८ ॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

प्राणसाधना वा गोरक्षण

पदार्थान्वयभाषाः - १. हे प्राणापानो ! आप (नः) = हमें (कस्मै) = किसी भी (अमित्रिणे) = मित्रभाव से राहित्यवाले काम , क्रोध , लोभरूप शत्रु के लिए (मा) = मत (अभिधातम्) = सम्मुख स्थापित करो । आपकी कृपा से हम कामादि शत्रुओं को जीतनेवाले बनें । २. इस प्राणसाधना के साथ (नः गृहेभ्यः) = हमारे घरों से (धेनवः) = गौएँ (अकुत्रा) = हमसे अगम्य किसी प्रदेश में (मा गुः) = मत जाएँ । वे गौएँ (स्तनाभुजः) = अपने स्तनों से दुग्ध द्वारा पालन न करनेवाली (मा) = न हों । (अशिश्वीः) = उत्तम वत्सों से रहित (मा) = न हों , अर्थात् जो गौएँ हमारे घरों में हों , वे खूब दुध देनेवाली हों और उत्तम बछड़ोंवाली हों । प्राणसाधना के साथ गोदुग्ध का प्रयोग अत्यन्त आवश्यक है , अतः प्राणसाधक के घर गौओं का होना आवश्यक है ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ - हम प्राणसाधना में चलें और घर पर गौएँ अवश्य रक्खें ।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अथ राजधर्ममाह ।

अन्वय:

हे रक्षकाश्विनौ सभासेनेशौ युवां कस्मै चिदप्यमित्रिणे नोऽस्मान् माभिधातम्। भवद्रक्षणेन नोऽस्माकं स्तनाभुजो धेनवोऽशिश्वीर्मा भवन्तु ता अस्माकं गृहेभ्योऽकुत्र मा गुः ॥ ८ ॥

पदार्थान्वयभाषाः - (मा) निषेधे (कस्मै) (धातम्) धरतम् (अभि) आभिमुख्ये (अमित्रिणे) अविद्यमानानि मित्राणि सखायो यस्य तस्मै जनाय (नः) अस्मान् (मा) (अकुत्र) अविषये। अत्र ऋचितुनु० इति दीर्घः। (नः) अस्माकम् (गृहेभ्यः) प्रासादेभ्यः (धेनवः) दुग्धदात्र्यो गावः (गुः) प्राप्नुवन्तु (स्तनाभुजः) दुग्धयुक्तैः स्तनैः सवत्सान् मनुष्यादीन् पालयन्त्यः (अशिश्वीः) वत्सरहिताः ॥ ८ ॥
भावार्थभाषाः - प्रजाजना राजजनानेवं शिक्षेरन्नस्मान् शत्रवो मा पीडयेयुरस्माकं गवादिपशून् मा हरेयुरेवं भवन्तः प्रयतन्तामिति ॥ ८ ॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Ashvins, hold us in protection but not for the man who is friendless and nobody’s friend. Let our cows be fertile, rich in milk and blest with calves. Let them not go off from our homes anywhere, let them not be barren, never without calves.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The duties of a King are told in the eight Mantra.

अन्वय:

O Protecting Ashvins (President of the Assembly and Commander of the Army) deliver us not to our enemies, never may our cows, who nourish us along with our children, with their udders, stray away from our homes and remain devoid of their calves, under your protection.

पदार्थान्वयभाषाः - (स्तनाभुजः ) दुग्धयुक्तैः स्तनैः सवत्सान् मनुष्यादीन् पालयन्तः || Nourishing men along with their children with their udders. (भुज-पालनाभ्यवहारयोः रुधा० ) Tr. (अशिश्वी:) वत्सरहिताः = Without calves.
भावार्थभाषाः - The people should so instruct their rulers or administrators of the State, may not enemies harm us, may they not You must pay special take away our cows and other beasts. attention to these things.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - प्रजेने राजाला असे सांगावे की, आम्हाला शत्रूने मारता कामा नये व आमच्या गाई, बैल, घोडे इत्यादी पशूंना चोरांनी नेऊ नये असा तुम्ही प्रयत्न करा. ॥ ८ ॥