वांछित मन्त्र चुनें

यु॒वं ह्यास्तं॑ म॒हो रन्यु॒वं वा॒ यन्नि॒रत॑तंसतम्। ता नो॑ वसू सुगो॒पा स्या॑तं पा॒तं नो॒ वृका॑दघा॒योः ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

yuvaṁ hy āstam maho ran yuvaṁ vā yan niratataṁsatam | tā no vasū sugopā syātam pātaṁ no vṛkād aghāyoḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

यु॒वम्। हि। आस्त॑म्। म॒हः। रन्। यु॒वम्। वा॒। यत्। निः॒ऽअत॑तंसतम्। ता। नः॒। व॒सू॒ इति॑। सु॒ऽगो॒पा। स्या॒त॒म्। पा॒तम्। नः॒। वृका॑त्। अ॒घ॒ऽयोः ॥ १.१२०.७

ऋग्वेद » मण्डल:1» सूक्त:120» मन्त्र:7 | अष्टक:1» अध्याय:8» वर्ग:23» मन्त्र:2 | मण्डल:1» अनुवाक:17» मन्त्र:7


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहा है ।

पदार्थान्वयभाषाः - हे (वसू) निवास करानेहारे अध्यापक-उपदेशको ! (रन्) औरों को सुख देते हुए जो (युवम्) तुम (यत्) जिस पर (आस्तम्) बैठो (वा) अथवा (युवम्) तुम दोनों (नः) हम लोगों के (सुगोपा) भली-भाँति रक्षा करनेहारे (स्यातम्) होओ, वे (महः) बड़ा (अघायोः) जोकि अपने को अन्याय करने से पाप चाहता (वृकात्) उस चोर डाकू से (नः) हम लोगों को (पातम्) पालो और (ता) वे (हि) ही आप दोनों (निरततंसतम्) विद्या आदि उत्तम भूषणों से परिपूर्ण शोभायमान करो ॥ ७ ॥
भावार्थभाषाः - जैसे सभा सेनाधीश चोर आदि के भय से प्रजाजनों की रक्षा करें वैसे ये भी सब प्रजाजनों के पालना करने योग्य होवें। सब अध्यापक उपदेशक तथा शिक्षक आदि मनुष्य धर्म में स्थिर हुए अधर्म का विनाश करें ॥ ७ ॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

वृक से रक्षण

पदार्थान्वयभाषाः - १. हे प्राणापानो ! (युवम्) = आप (हि) = निश्चय से (महः) = महनीय धन के अथवा तेजस्विता के (रन्) = [दातारौ - सा०] देनेवाले (आस्तम्) = हैं , (यत्) = जब कि (युवम्) = आप ही (वा) = निश्चय से (निरततं - सतम्) = हमारे जीवनों को सब शुभ गुणों से अलंकृत करते हो । तेजस्विता को तथा यात्रा के लिए आवश्यक धनों को देकर प्राणापान हमारे जीवनों को सद्गुणों से मण्डित करते हैं । २. (ता) = वे आप दोनों प्राण व अपान (नः) = हमारे लिए (वसू) = उत्तम निवास देनेवाले होओ तथा (सुगोपा) = आप हमारी उत्तमता से रक्षा करनेवाले (स्यातम्) = होओ और (नः) = हमें (अघायोः) = हमारे (अघ) = पाप व अशुभ की कामनावाले (वृकात्) = लोभरूप वृक से (पातम्) = सुरक्षित करो । प्राणसाधना से हममें लोभवृत्ति का उन्मूलन हो जाए और लोभमूलक सब पाप विनष्ट हो जाएँ ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ - प्राणसाधना हमें तेजस्विता प्राप्त कराके सद्गुणों से मण्डित करती है और ये प्राणापान ही हमारी लोभवृत्ति को नष्ट करते हैं ।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह ।

अन्वय:

हे वसू अश्विनौ रन् यौ युवं यदास्तं वा युवं नोऽस्माकं सुगोपा स्यातं तौ महोऽघायोर्वृकान्नोऽस्मान्पातं ता हि युवां निरततंसतं च ॥ ७ ॥

पदार्थान्वयभाषाः - (युवम्) युवाम् (हि) किल (आस्तम्) आसाथाम्। व्यत्ययेन परस्मैपदम्। (महः) महतः (रन्) ददमानौ। दन्वदस्य सिद्धिः। (युवम्) युवाम् (वा) पक्षान्तरे (यत्) (निरततंसतम्) नितरां विद्यादिभिर्भूषणैरलंकुरुतम् (ता) तौ (नः) अस्मान् (वसू) वासयितारौ (सुगोपा) सुष्ठुरक्षकौ (स्यातम्) (पातम्) पालयतम् (न) अस्माकम् (वृकात्) स्तेनात् (अघायोः) आत्मनोऽन्यायाचरणेनाघमिच्छतः ॥ ७ ॥
भावार्थभाषाः - यथा सभासेनेशौ चोरादिभयात्प्रजास्त्रायेतां तथैतौ सर्वैः पालनीयौ स्याताम्। सर्वे धर्मेष्वासीनाः सन्तोऽध्यापकोपदेशकशिक्षका अधर्मं विनाशयेयुः ॥ ७ ॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Ashvins, harbingers of wealth and universal shelter of all, you abide by us and bring the gift of abundance, and you bless with beauty and grace whosoever you choose. We pray, be our saviours and protectors, save us from the sinful hungry wolf.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The same subject is continued.

अन्वय:

O Ashvins (President of the Assembly and Commander of the army) you who enable us to dwell in peace, who are givers of happiness, while seated in your proper place, be our protectors or preservers. Please protect us from great thieves, robbers and other sinners. Kindly adorn us with the ornaments of knowledge and other virtues.

पदार्थान्वयभाषाः - (रन्) ददमानौ = Givers (of happiness and riches etc.) (निरततंसतम् ) नितरां विद्याविर्भूषणै: अलंकुरुतम् ।। = Adorn constantly with the ornaments of knowledge and other virtues.
भावार्थभाषाः - As the President of the Assembly or the Council of Ministers and the Commander of the Army, protect their subjects from the fear of thieves and other criminals, so they should also be guarded well All teachers, preachers and instructors should try to put an end to all sins, observing Dharma (righteousness) continuously.
टिप्पणी: रन is from रा-दाने अ निरततंसतम् is from तसि-अलंकारे चु० वृकात्-स्तेनात् वृक इति स्तेननाम (निघ० ३.२४)
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - जसे सभा सेनाधीशाने चोर वगैरेच्या भयापासून प्रजेचे रक्षण करावे तसे त्यांनीही प्रजेचे पालन करण्यायोग्य बनावे. सर्व अध्यापक, उपदेशक व शिक्षक इत्यादींनी धर्मात स्थिर होऊन अधर्माचा नाश करावा. ॥ ७ ॥