वांछित मन्त्र चुनें

वि॒द्वांसा॒विद्दुर॑: पृच्छे॒दवि॑द्वानि॒त्थाप॑रो अचे॒ताः। नू चि॒न्नु मर्ते॒ अक्रौ॑ ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

vidvāṁsāv id duraḥ pṛcched avidvān itthāparo acetāḥ | nū cin nu marte akrau ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

वि॒द्वांसौ॑। इत्। दुरः॑। पृ॒च्छे॒त्। अवि॑द्वान्। इ॒त्था। अप॑रः। अ॒चे॒ताः। नु। चि॒त्। नु। मर्ते॑। अक्रौ॑ ॥ १.१२०.२

ऋग्वेद » मण्डल:1» सूक्त:120» मन्त्र:2 | अष्टक:1» अध्याय:8» वर्ग:22» मन्त्र:2 | मण्डल:1» अनुवाक:17» मन्त्र:2


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहा है ।

पदार्थान्वयभाषाः - जैसे (अचेताः) अज्ञान (अविद्वान्) मूर्ख (विद्वांसौ) दो विद्यावान् पण्डितजनों को (दुरः) शत्रुओं के मारने वा मन को अत्यन्त क्लेश देनेहारी बातों को (पृच्छेत्) पूछे (इत्था) ऐसे (अपरः) और विद्वान् महात्मा अपने ढङ्ग से (इत्) ही (नु) शीघ्र पूछे (अक्रौ) नहीं करनेवाले (मर्त्ते) मनुष्य के निमित्त (चित्) भी (नु) शीघ्र पूछे जिससे यह आलस्य को छोड़ के पुरुषार्थ में प्रवृत्त हो ॥ २ ॥
भावार्थभाषाः - जैसे विद्वान् विद्वानों की सम्मति से वर्त्ताव वर्त्ते वैसे और भी वर्त्तें। सदैव विद्वानों को पूछकर सत्य और असत्य का निर्णय कर आचरण करें और झूठ को त्याग करें। इस बात में किसी को कभी आलस्य न करना चाहिये क्योंकि विना पूछे कोई नहीं जानता है, इससे किसी को मूर्खों के उपदेश पर विश्वास न लाना चाहिये ॥ २ ॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

वासनाओं से अनाक्रान्त

पदार्थान्वयभाषाः - १. (इत्था) = इस प्रकार (अचेताः) = प्राणापान - साधना के लाभों को अथवा प्राणाराधन के प्रकार को न जाननेवाला (अविद्वान्) = अज्ञ पुरुष (विद्वांसौ इत्) = ज्ञान देनेवाले अश्विदेवों से ही (दुरः) = प्राणाराधन के उपायों को [द्वारों को] (पृच्छेत्) = पूछे - जानने की इच्छा करे । (अपरः) = अश्विदेवों से भिन्न सर्वज्ञ भी अज्ञ ही होता है , अतः अश्विदेवों से ही पूछे । प्राणापान से ही प्राणाराधन के उपायों को पूछने का अभिप्राय यह है कि हम प्राणायाम में प्रवृत्त हों , अगला - अगला मार्ग स्वयं दिखेगा । जैसे वेद पढ़ने से वेद का अभिप्राय स्पष्ट होने लगता है , उसी प्रकार प्राणसाधना में लगने से अगला - अगला लक्ष्य स्वयं दिखने लगता है , २. ये प्राणापान (नू चित्) = शीघ्र ही (नु) = अब (मर्ते) = मनुष्य में (अक्रौ) = शत्रुओं से अनाक्रान्त होते हैं । प्राणसाधना करने से काम - क्रोधादि शत्रुओं का हमपर आक्रमण नहीं हो पाता । प्राणायाम हमें वासना - विजय के लिए सक्षम बनाता है । प्राणसाधना का सर्वमहान् लाभ यही है ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ - प्राणायाम प्रारम्भ करने पर अगला मार्ग स्वयं दिखता है । ‘योगेन योगो ज्ञातव्यः’ - इस उक्ति का यही भाव है । प्राणसाधना का सर्वमहान् लाभ यह है कि साधक पर वासनाओं का आक्रमण नहीं हो पाता ।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह ।

अन्वय:

यथाऽचेता अविद्वान् विद्वांसौ दुरः पृच्छेदित्थाऽपरो विद्वानिदेव नु पृच्छेत्। अक्रौ मर्त्ते चिदपि नु पृच्छेद्यतोऽयमालस्यं त्यक्त्वा पुरुषार्थे प्रवर्त्तेत ॥ २ ॥

पदार्थान्वयभाषाः - (विद्वांसौ) सकलविद्यायुक्तौ (इत्) एव (दुरः) शत्रून् हिंसितुं हृदयहिंसकान् प्रश्नान् वा (पृच्छेत्) (अविद्वान्) विद्याहीनो भृत्योऽन्यो वा (इत्था) इत्थम् (अपरः) अन्यः (अचेताः) ज्ञानरहितः (नु) सद्यः (चित्) अपि (नु) शीघ्रम् (मर्त्ते) मनुष्ये (अक्रौ) अकर्त्तरि। अत्र नञ्युपपदात् कृधातोः इक्कृषादिभ्य इति बहुलवचनात् कर्त्तरीक् ॥ २ ॥
भावार्थभाषाः - यथा विद्वांसो विदुषां संमत्या वर्त्तेरँस्तथाऽन्येऽपि वर्त्तन्ताम्। सदैव विदुषः प्रति पृष्ट्वा सत्यासत्यनिर्णयं कृत्वा सत्यमाचरेयुरसत्यं च परित्यजेयुः। नात्र केनचित्कदाचिदालस्यं कर्त्तव्यम्। कुतो नापृष्ट्वा विजानातीत्यतः। नैव केनचिदविदुषामुपदेशे विश्वसितव्यम् ॥ २ ॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Let the ignorant man and the imperceptive unintelligent person ask the Ashvins, men of intelligence and wisdom, the way forward for progress. Similarly another, the intelligent and the learned person too in his own way should ask the way forward for further advancement. In any case, let them ask the way out and onward for the sake of the man who would otherwise stand still doing nothing, in the state of doubt and inaction.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The same subject is continued.

अन्वय:

An ignorant person devoid of wisdom should put questions to a learned wise man regarding destroying enemies (internal and external) learned person should also put such questions to him in order to gain more knowledge. Question should also be put to a lazy person so that he may give up indolence and may become industrious.

पदार्थान्वयभाषाः - (दुरः) शत्रून हिसितुं हृदयहिंसकान् प्रश्नान् वा । = Questions about destroying the internal or external enemies or piercing the heart of the wicked.) (अकौ) अकर्तरि । अत्र नञुपपदात् कृधातोः इष् कृपादिभ्य इति बहुलवचनात् कर्तरि इक् || = A man who is not active or does not discharge his duties well.
भावार्थभाषाः - As learned persons behave or act upon the advice of the wise, so should others also do. Having put questions to learned persons and having ascertained what is truth and what is un-truth, men should act righteously and should give up falsehood. None should show laziness in this, because none can attain knowledge without putting questions None should believe in the teaching given by to the wise. ignorant or un-educated persons.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - जसे विद्वानांनी विद्वानांच्या संमतीने वागावे तसेच इतरांनीही वागावे. सदैव विद्वानांना विचारून सत्य व असत्याचा निर्णय घ्यावा व त्यानुसार आचरण करावे. खोट्या गोष्टींचा त्याग करावा. या बाबतीत कुणीही आळस करता कामा नये. कारण विचारल्याशिवाय कोणीही काही जाणत नाही. त्यासाठी कुणीही मूर्खांच्या उपदेशावर विश्वास ठेवू नये. ॥ २ ॥