वांछित मन्त्र चुनें

क्षेत्र॑मिव॒ वि म॑मु॒स्तेज॑नेनँ॒ एकं॒ पात्र॑मृ॒भवो॒ जेह॑मानम्। उप॑स्तुता उप॒मं नाध॑माना॒ अम॑र्त्येषु॒ श्रव॑ इ॒च्छमा॑नाः ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

kṣetram iva vi mamus tejanenam̐ ekam pātram ṛbhavo jehamānam | upastutā upamaṁ nādhamānā amartyeṣu śrava icchamānāḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

क्षेत्र॑म्ऽइव। वि। म॒मुः॒। तेज॑नेन। एक॑म्। पात्र॑म्। ऋ॒भवः॑। जेह॑मानम्। उप॑ऽस्तुताः। उ॒प॒ऽमम्। नाध॑मानाः। अम॑र्त्येषु। श्रवः॑। इ॒च्छमा॑नाः ॥ १.११०.५

ऋग्वेद » मण्डल:1» सूक्त:110» मन्त्र:5 | अष्टक:1» अध्याय:7» वर्ग:30» मन्त्र:5 | मण्डल:1» अनुवाक:16» मन्त्र:5


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर वे कैसे हैं, यह विषय अगले मन्त्र में कहा है ।

पदार्थान्वयभाषाः - जो (उपस्तुताः) तीर आनेवालों से प्रशंसा को प्राप्त हुए (नाधमानाः) और लोगों से अपने प्रयोजन से याचे हुए (अमर्त्येषु) अविनाशी पदार्थों में (श्रवः) अन्न को (इच्छमानाः) चाहते हुए (ऋभवः) बुद्धिमान् जन (तेजनेन) अपनी उत्तेजना से (क्षेत्रमिव) खेत के समान (जेहमानम्) प्रयत्नों को सिद्ध करानेहारे (एकम्) एक (उपमम्) उपमा रूप अर्थात् अति श्रेष्ठ (पात्रम्) ज्ञानों के समूह का (वि, ममुः) विशेष मान करते हैं, वे सुख पाते हैं ॥ ५ ॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में उपमालङ्कार है। जैसे मनुष्य खेत को जोत, बोय और सम्यक् रक्षा कर उससे अन्न आदि को पाके उसका भोजन कर आनन्दित होते हैं, वैसे वेद में कहे हुए कलाकौशल से प्रशंसित यानों को रचकर उनमें बैठ और उन्हें चला और एक देश से दूसरे देश में जाकर व्यवहार वा राज्य से धन को पाकर सुखी होते हैं ॥ ५ ॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

अद्वितीय रक्षक

पदार्थान्वयभाषाः - १. (ऋभवः) = ऋत से दीप्त होनेवाले पुरुष , अपने कर्मों को नियमितता से करनेवाले पुरुष (तेजनेन) = बुद्धि को तीव्र [Sharpening , kindling , rendering bright] करने के द्वारा इस शरीर को (क्षेत्रमं इव) = एक क्षेत्र के समान (विममुः) = विशेषरूप से बनाते हैं । क्षेत्र में जैसे उत्तमोत्तम अन्नों का उत्पादन होता है , उसी प्रकार वे अपने शरीर में दैवीसम्पत्ति के उत्पादन का प्रयत्न करते हैं ।  २. वे इस शरीर को ऐसा बनाते हैं कि यह (एकम्) = अद्वितीय (पात्रम्) = [पा रक्षणे] - रक्षक उस एक एवं अद्वितीय प्रभु की ओर (जेहमानम्) = [हि to go] निरन्तर चलने के स्वभाववाला हो जाता है । इस मानवदेह का मुख्य उद्देश्य वे प्रभु - प्राप्ति को ही मानते हैं । प्रभु का दर्शन सूक्ष्म बुद्धि से ही होता है , अतः वे बुद्धि को सूक्ष्म बनाने का प्रयत्न करते हैं ।  ३. (उपस्तुताः) = समीपस्थ होकर - उपासना में बैठकर प्रभु का स्तवन करनेवाले ये लोग (उपमम्) = [Highest , uppermost , nearest] उस सर्वोत्तम और अन्तिकतम [अति निकट] प्रभु को (नाधमानाः) = चाहते हुए ये (अमर्त्येषु) = विषयों के पीछे न मरनेवाले ज्ञानी देवपुरुषों में उनके चरणों में उपस्थित होकर (श्रवः इच्छमानाः) = ज्ञान को चाहनेवाले होते हैं । स्तुति व ज्ञान के द्वारा ये प्रभु के समीप और समीप पहुँचते जाते हैं ।   
भावार्थभाषाः - भावार्थ - बुद्धि को तीव्र करके हम इस शरीर को प्रभु - प्राप्ति का साधन बनाते हैं , उपासना व ज्ञानप्राप्ति हमें प्रभु के समीप ले - जानेवाली होती हैं ।   
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्ते कीदृशा इत्युपदिश्यते ।

अन्वय:

ये उपस्तुता नाधमाना अमर्त्येषु श्रव इच्छमाना ऋभवो मेधाविनस्तेजनेन क्षेत्रमिव जेहमानमेकमुपमं पात्रं विममुर्विविधं मान्ति ते सुखं प्राप्नुवन्ति ॥ ५ ॥

पदार्थान्वयभाषाः - (क्षेत्रमिव) यथा क्षेत्रं तथा (वि) (ममुः) मानं कुर्वन्ति (तेजनेन) तीव्रेण कर्मणा (एकम्) (पात्रम्) पत्राणां ज्ञानानां समूहम् (ऋभवः) (जेहमानम्) प्रयत्नसाधकम् (उपस्तुताः) उपगतेन स्तुताः (उपमम्) उपमानम् (नाधमानाः) याचमानाः (अमर्त्येषु) मरणधर्मरहितेषु पदार्थेषु (श्रवः) अन्नम् (इच्छमानाः) इच्छन्तः। व्यत्ययेनात्रात्मनेपदम् ॥ ५ ॥
भावार्थभाषाः - अत्रोपमालङ्कारः। यथा जनाः क्षेत्रं कर्षित्वा उप्त्वा संरक्ष्य ततोऽन्नादिकं प्राप्य भुक्त्वाऽऽनन्दन्ति तथा वेदोक्तकलाकौशलेन प्रशस्तानि यानानि रचित्वा तत्र स्थित्वा संचाल्य देशान्तरं गत्वा व्यवहारेण राज्येन वा धनं प्राप्य सुखयन्ति ॥ ५ ॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - The Rbhus, heroes of knowledge, wisdom and expertise of action, approached and solicited for exceptional work, desiring and winning honour and reputation among immortals, with their genius and brilliance measure and cross like a field any body of knowledge effective for one kind of achievement.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

How are Rebus is taught further in the fifth Mantra.

अन्वय:

Those Rebus (Geniuses) enjoy happiness who lauded by the by standers soliciting the food (of knowledge) among the immortals (enlightened persons who know their soul to be immortal) measure out like the field, their own unique knowledge which leads to industriousness in various ways.

पदार्थान्वयभाषाः - (पात्रम् ) पात्राणां-ज्ञनानां समूहः = The band of knowledge. (श्रवः) अन्नम् (नाधमानाः) नाधृ-याञ्चोपतापैश्वर्याशीःषु ॥ = Food (of knowledge.
भावार्थभाषाः - As men enjoy happiness by ploughing the field by sowing seeds, preserving and guarding them and by obtaining foodstuff, in the same manner, people enjoy happiness by manufacturing good vehicles, by sitting and moving them and taking them to distant places for business and by ruling over them, thus earning much wealth.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात उपमालंकार आहे. जशी माणसे शेत नांगरून पेरणी करतात. परिपूर्ण रक्षण करून अन्न इत्यादी प्राप्त करून भोजन करतात व आनंदी होतात. तसे वेदोक्त कलाकौशल्ययुक्त प्रशंसित याने तयार करून त्याना चालवून देशदेशांतरी गमन करतात व व्यवहार करतात किंवा राज्याकडून धन प्राप्त करून सुखी होतात. ॥ ५ ॥