वांछित मन्त्र चुनें

तत्स॑वि॒ता वो॑ऽमृत॒त्वमासु॑व॒दगो॑ह्यं॒ यच्छ्र॒वय॑न्त॒ ऐत॑न। त्यं चि॑च्चम॒समसु॑रस्य॒ भक्ष॑ण॒मेकं॒ सन्त॑मकृणुता॒ चतु॑र्वयम् ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

tat savitā vo mṛtatvam āsuvad agohyaṁ yac chravayanta aitana | tyaṁ cic camasam asurasya bhakṣaṇam ekaṁ santam akṛṇutā caturvayam ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

तत्। स॒वि॒ता। वः॒। अ॒मृ॒त॒ऽत्वम्। आ। अ॒सु॒व॒त्। अगो॑ह्यम्। यत्। श्र॒वय॑न्तः। ऐत॑न। त्यम्। चि॒त्। च॒म॒सम्। असु॑रस्य। भक्ष॑णम्। एक॑म्। सन्त॑म्। अ॒कृ॒णु॒त॒। चतुः॑ऽवयम् ॥ १.११०.३

ऋग्वेद » मण्डल:1» सूक्त:110» मन्त्र:3 | अष्टक:1» अध्याय:7» वर्ग:30» मन्त्र:3 | मण्डल:1» अनुवाक:16» मन्त्र:3


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर वे कैसे वर्त्तें, यह विषय अगले मन्त्र में कहा है ।

पदार्थान्वयभाषाः - हे बुद्धिमानो ! तुम जो (सविता) ऐश्वर्य्य का देनेवाला विद्वान् (वः) तुम्हारे लिये (यत्) जिस (अमृतत्वम्) मोक्षभाव के (आ, असुवत्) अच्छे प्रकार ऐश्वर्य्य का योग करे (तत्) उसको (अगोह्यम्) प्रकट (श्रवयन्तः) सुनाते हुए सब विद्याओं को (ऐतन) समझाओ, (असुरस्य) जो प्राणों में रम रहा है, उस मेघ के (चमसम्) जिसमें सब भोजन करते हैं अर्थात् जिससे उत्पन्न हुए अन्न को सब खाते हैं (त्यम्) उस (भक्षणम्) सूर्य के प्रकाश को निगल जाने के (चित्) समान (चतुर्वयम्) जिसमें धर्म, अर्थ, काम, और मोक्ष हैं ऐसे (एकम्) एक (सन्तम्) अपने वर्त्ताव को (अकृणुत) करो ॥ ३ ॥
भावार्थभाषाः - हे विद्वानो ! जैसे मेघ प्राण की पुष्टि करनेवाले अन्न आदि पदार्थों को देनेवाला होकर सुखी करता है, वैसे ही आप लोग विद्या के दान करनेवाले होकर विद्यार्थियों को विद्वान् कर सुन्दर उपकार करो ॥ ३ ॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

‘एक’ चार शाखाओंवाला

पदार्थान्वयभाषाः - १. गतमन्त्र के अनुसार जो प्रभु को प्राप्त करते हैं उन (वः) = आपके लिए (तत् सविता) = वह सर्वव्यापक [तन् विस्तारे] सर्वोत्पादक प्रभु (अमृतत्वम्) = अमृतत्व को (आसुवत्) = उत्पन्न करता है । ये लोग रोगों का शिकार नहीं होते , पूर्ण आयुष्य को प्राप्त होनेवाले होते हैं ।  २. (यत्) = जो (अगोह्यम्) = न छिपा हुआ , अर्थात् प्रकट हुआ है , वेदज्ञान है उसे (श्रवयन्तः) = सुनने की कामना करते हुए (ऐतन) = ये गति करते हैं । हृदय की निर्मलता के कारण हृदयस्थ प्रभु के प्रकाश को प्राप्त करनेवाले होते हैं ।  ३. (त्यम्) = उस (चित्) = निश्चय से (चमसम्) = आचमन करने योग्य , खाने योग्य [चमस - a cake] (असुरस्य) = प्राणशक्ति देनेवाले प्रभु के (भक्षणम्) = भोजन को एक (सन्तम्) = जो ज्ञान के दृष्टिकोण से एक है , उस एक वेदज्ञान को आप (चतुर्वयम्) = चार शाखाओंवाला [वयाः शाखाः - नि० १/४] चार भागों में विभक्त (अकृणुत) = करते हो । मूल में वेदज्ञान एक है । वह “ऋक् , यजुः , साम व अथर्व” इन चारों में बँट जाता है । ऋग्वेद प्रकृति का ज्ञान देता हुआ ‘विज्ञानवेद’ कहलाता है , यजुर्वेद जीव के कर्तव्यभूत यज्ञों का प्रतिपादन करता हुआ ‘कर्मवेद’ होता है , प्रभु की उपासना का प्रतिपादन करता हुआ सामवेद ‘उपासनावेद’ है और मनुष्य को नीरोग तथा निर्वैर बनाकर ब्रह्म को प्राप्त करानेवाला अथर्ववेद ‘ब्रह्मवेद’ है । एवं , यह प्रभु का दिया हुआ ज्ञान एक होता हुआ चार शाखाओंवाला कहलाता है ।   
भावार्थभाषाः - भावार्थ - ऋभुओं को [क] प्रभु अमृतत्व प्राप्त कराते हैं , [ख] ये वेदज्ञान को सुनने की कामना करते हैं , [ग] एक वेदज्ञान को ‘ऋक्’ आदि चार भागों में बाँटकर ग्रहण करते हैं ।   
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्ते कथं वर्त्तेरन्नित्युपदिश्यते ।

अन्वय:

हे बुद्धिमन्तो यूयं यः सविता वो यदमृतत्वमासुवत् तद्गोह्यं श्रवयन्तः सकला विद्या ऐतन विज्ञापयत। असुरस्य चमसं त्यं भक्षणं चिदिव चतुर्वयमेकं सन्तमकृणुत ॥ ३ ॥

पदार्थान्वयभाषाः - (तत्) (सविता) ऐश्वर्यप्रदो विद्वान् (वः) युष्मभ्यम् (अमृतत्वम्) मोक्षभावम् (आ) (असुवत्) ऐश्वर्ययोगं कुर्यात् (अगोह्यम्) गोप्तुमनर्हम् (यत्) (श्रवयन्तः) श्रावयन्तः (ऐतन) विज्ञापयत (त्यम्) अमुम् (चित्) इव (चमसम्) चमन्त्यस्मिन् मेघे (असुरस्य) असुषु प्राणेषु रतस्य। असुरताः। निरु० ३। ८। (भक्षणम्) सूर्य्यप्रकाशस्याभ्यवहरणम् (एकम्) असहायम् (सन्तम्) वर्त्तमानम् (अकृणुत) कुरुत। अत्रान्येषामपीति दीर्घः। (चतुर्वयम्) चत्वारो धर्मार्थकाममोक्षा वया व्याप्तव्या येन तम् ॥ ३ ॥
भावार्थभाषाः - हे विद्वांसो यथा मेघः प्राणपोषकान्नजलादिपदार्थप्रदो भूत्वा सुखयति तथैव यूयं विद्यादातारो भूत्वा विद्यार्थिनो विदुषः संपाद्य सूपकारान् कुरुत ॥ ३ ॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - O Saints and sages, when singing in praise of Divinity you reach the house of Savita, lord of light which can never be concealed, then He creates the nectar of bliss for you. And that one measure of holy food, which is held in the sacrificial ladle as water is held in the cloud or soul in the body, He increases fourfold for the living and breathing souls in existence.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

अन्वय:

O wisemen When a learned man giving you the wealth of wisdom leads you to immortality then revealing the knowledge that can not be concealed, spread it to all. Like the cloud that eats the light of the sun, make the person who is engrossed in the enjoyment of life, follow the fourfold path of Dharma (righteousness and duty) Artha (Wealth) Kama (fulfilment of noble desires) and Moksha (emancipation).

पदार्थान्वयभाषाः - (सविता) ऐश्वर्यप्रदोविद्वान् = A learned man giving wealth of wisdom. (चमसम्) चमन्त्यस्मिन् मेघे (चतुर्वयम् ) चत्वारो धर्मार्थकाममोक्षा वया व्याप्तव्या येन तम् । = He who pervades fourfold path of Dharma, Artha, Kama and Moksha.
भावार्थभाषाः - O learned men, as a cloud gladdens all by giving water and nourishing food materials etc. so you should benefit all students by making them truly learned persons.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - हे विद्वानांनो ! जसा मेघ, प्राणपोषक अन्न व जल इत्यादी पदार्थ देतो व सुखी करतो तसेच तुम्ही विद्यादान करून विद्यार्थ्यांना विद्वान बनवून उपकृत करा. ॥ ३ ॥