वांछित मन्त्र चुनें
164 बार पढ़ा गया

यु॒क्ता मा॒तासी॑द्धु॒रि दक्षि॑णाया॒ अति॑ष्ठ॒द्गर्भो॑ वृज॒नीष्व॒न्तः। अमी॑मेद्व॒त्सो अनु॒ गाम॑पश्यद्विश्वरू॒प्यं त्रि॒षु योज॑नेषु ॥

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

युक्ता । माता । आसीत् । धुरि । दक्षिणाया: । अतिष्ठत् । गर्भ: । वृजनीषु । अन्त: । अमीमेत् । वत्स: । अनु । गाम् । अपश्यत् । विश्वऽरूप्यम् । त्रिषु । योजनेषु ॥१४.९॥

अथर्ववेद » काण्ड:9» सूक्त:9» पर्यायः:0» मन्त्र:9


पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी

जीवात्मा और परमात्मा के ज्ञान का उपदेश।

पदार्थान्वयभाषाः - (माता) निर्माण करनेवाली [पृथिवी] (दक्षिणायाः) [अपनी] शीघ्र गति से (धुरि)) कष्ट में (युक्ता) युक्त (आसीत्) हुई, (गर्भः) गर्भ [के समान सूर्य] (वृजनीषु अन्तः) रोकने की शक्तियों [आकर्षणों] के भीतर (अतिष्ठत्) स्थिर हुआ। (वत्सः) निवासदाता [सूर्य] ने (विश्वरूप्यम्) सब रूपों [श्वेत, नील, पीत आदि सात वर्णों] में रहनेवाली (गाम्) किरण को (त्रिषु) तीनों [ऊँचे, नीचे और मध्य] (योजनेषु) लोकों में (अनु) अनुकूलता से (अमीमेत्) फैलाया और [उन लोकों को] (अपश्यत्) बाँधा [आकर्षित किया] ॥९॥
भावार्थभाषाः - दूरदर्शी परमेश्वर ने पृथिवी की गति विचल न होने के लिये सूर्य को ऐसा बनाया कि जैसे गर्भ का बालक माता के उदर को पकड़े रहता है, वैसे ही सूर्य भूमि आदि लोकों को अपनी श्वेत, नील, पीत, रक्त, हरित, कपिश और चित्र किरणों द्वारा अपने आकर्षण में रखता है ॥
टिप्पणी: ९−(युक्ता) संयुक्ता (माता) निर्मात्री भूमिः। पृथिवी-दयानन्दः। (आसीत्) (धुरि) धुर्वी हिंसायाम्−क्विप्। हिंसने। कष्टे। या धरति तस्याम् द० (दक्षिणायाः) अ० ५।७।१। दक्ष वृद्धौ शैघ्र्ये च−इनन्, टाप्। शीघ्रगतेः (अतिष्ठत्) (गर्भः) गर्भरूपः सूर्यः (वृजनीषु) अ० ७।५०।७। कॄपॄवृजि०। उ० २।८१। वृजी वर्जने−क्यु, ङीष्। वर्जनशक्तिषु। आकर्षणेषु। वर्जनीयासु कक्षासु-दयानन्दः (अन्तः) मध्ये (अमीमेत्) डुमिञ् प्रक्षेपणे-लङ्। दीर्घः श्लुश्च छान्दसः। अमीमेत्। अमिनोत् प्रक्षिप्तवान्। विस्तारितवान् (वत्सः) वस निवासे-स। निवासयिता सूर्यः (अनु) अनुकूलतया (गाम्) किरणम् (अपश्यत्) पश बन्धनग्रन्थनयोः−श्यन् छान्दसः। अपीपशत्। बद्धवान्। आकर्षितवान् (विश्वरूप्यम्) सर्वरूपेषु श्वेतनीलपीतादिषु भवम् (त्रिषु) उच्चनीचमध्येषु (योजनेषु) लोकेषु। बन्धनेषु-द० ॥