वांछित मन्त्र चुनें
135 बार पढ़ा गया

पाकः॑ पृच्छामि॒ मन॒साऽवि॑जानन्दे॒वाना॑मे॒ना निहि॑ता प॒दानि॑। व॒त्से ब॒ष्कयेऽधि॑ स॒प्त तन्तू॒न्वि त॑त्निरे क॒वय॒ ओत॒वा उ॑ ॥

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

पाक: । पृच्छामि । मनसा । अविऽजानन् । देवानाम् । एना । निऽहिता । पदानि । वत्से । बष्कये । अधि । सप्त । तन्तून् । वि । तत्निरे । कवय: । ओतवै । ऊं इति ॥१४.६॥

अथर्ववेद » काण्ड:9» सूक्त:9» पर्यायः:0» मन्त्र:6


पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी

जीवात्मा और परमात्मा के ज्ञान का उपदेश।

पदार्थान्वयभाषाः - (अविजानन्) अविज्ञानी (पाकः) रक्षा के योग्य [बालक] मैं (देवानाम्) विद्वानों के (मनसा) मनन के साथ (निहिता) रक्खे हुए (एना) इन (पदानि) पदों [पदचिह्नों] को (पृच्छामि) पूँछता हूँ। (कवयः) बुद्धिमानों ने (बष्कये) चलने योग्य (वत्से) निवासस्थान [संसार] के बीच (सप्त) [अपने] सात (तन्तून्) तन्तुओं [फैले हुए तन्तुरूप इन्द्रियों, त्वचा, नेत्र, कान, जिह्वा, नाक, मन और बुद्धि] को (अधि) अधिक-अधिक (ओतवै) बुनने के लिये (उ) ही (वि) विविध प्रकार (तत्निरे) फैलाया था ॥६॥
भावार्थभाषाः - विनीत ब्रह्मचारी जन आचार्यों से उन वेदविहित मार्गों को खोजें, जिन पर महात्माओं ने चल कर उन्नति की और उत्तराधिकारियों के लिये आगे बढ़ने का उदाहरण छोड़ा है ॥६॥ यह मन्त्र ऋग्वेद में ५ वाँ है, (तत्निरे) के स्थान पर वहाँ [तत्रिरे] है ॥
टिप्पणी: ६−(पाकः) इण्भीकापा०। उ० ३।४३। पा रक्षणे पा पाने वा-कन्। यद्वा, डुपचष् पाके-घञ्। रक्षणीयो बालकः। ब्रह्मचर्यादितपसा परिपचनीयोऽहम्-दयानन्दः (पृच्छामि) जिज्ञासे (मनसा) मननेन सह (अविजानन्) न विजानन् (देवानाम्) दिव्यानां विदुषाम् (एना) एनानि (निहिता) स्थापितानि (पदानि) पदचिह्नानि। पत्तुं प्राप्तुं ज्ञातुं योग्यानि-द० (वत्से) वृतॄवदिवचिवसि०। उ० ३।६२। वस निवासे-स प्रत्ययः निवासे संसारे। अपत्ये-द० (बष्कये) वलिमलितनिभ्यः कयन्। उ० ४।९९। वष्क गतौ दर्शने च-कयन्। गन्तव्ये। द्रष्टव्ये-द० (अधि) अधिकम् (सप्त) (तन्तून्) तन्तुरूपाणि त्वचादिसप्तेन्द्रियाणि (वि) विविधम् (तत्निरे) लिटि छान्दसं रूपम्। तेनिरे। विस्तारितवन्तः (कवयः) मेधाविनः (ओतवै) तुमर्थे सेसेनसे०। पा० ३।४।९। वेञ् तन्तुसन्ताने-तवै। वातुम्। विस्ताराय-द० (उ) वितर्के ॥