वांछित मन्त्र चुनें
150 बार पढ़ा गया

को द॑दर्श प्रथ॒मं जाय॑मानमस्थ॒न्वन्तं॒ यद॑न॒स्था बिभ॑र्ति। भूम्या॒ असु॒रसृ॑गा॒त्मा क्व स्वि॒त्को वि॒द्वांस॒मुप॑ गा॒त्प्रष्टु॑मे॒तत् ॥

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

क: । ददर्श । प्रथमम् । जायमानम् । अस्थन्ऽवन्तम् । यत् । अनस्था। बिभर्ति । भूम्या: । असु: । असृक् । आत्मा । क । स्वित् । क: । विद्वांसम् । उप । गात् । प्रष्टुम् । एतत् ॥१४.४॥

अथर्ववेद » काण्ड:9» सूक्त:9» पर्यायः:0» मन्त्र:4


पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी

जीवात्मा और परमात्मा के ज्ञान का उपदेश।

पदार्थान्वयभाषाः - (कः) किस ने (प्रथमम्) पहिले ही पहिले (जायमानम्) उत्पन्न होते हुए (अस्थन्वन्तम्) हड्डियोंवाले [देह] को (ददर्श) देखा था, (यत्) जिस [देह] को (अनस्था) बिना हड्डियोंवाला [बिना शरीरवाला जीवात्मा अथवा विना शरीरवाली प्रकृति] (बिभर्ति) धारण करती है। (क्व स्वित्) कहाँ पर ही (भूम्याः) भूमि [संसार] का (असुः) प्राण, (असृक्) रक्त और (आत्मा) जीवात्मा [था], (कः) कौन सा पुरुष (एतत्) यह (प्रष्टुम्) पूँछने को (विद्वांसम्) विद्वान् के (उप गात्) समीप जावे ॥४॥
भावार्थभाषाः - इस बात को बड़े विद्वान् ही साक्षात् करते हैं कि सृष्टि की आदि में छोटे-बड़े शरीर कैसे उत्पन्न हुए, और उन शरीरों पर विभु जीवात्मा अथवा संयोजक-वियोजक प्रकृति का शासन किस प्रकार है और जगत् के रचने की प्राण वायु आदि सामग्री कहाँ से आई ॥४॥
टिप्पणी: ४−(कः) पुरुषः (ददर्श) दृष्टवान् (प्रथमम्) आदौ (जायमानम्) उत्पद्यमानम् (अस्थन्वन्तम्) छन्दस्यपि दृश्यते। पा० ७।१।७६। अस्थिशब्दस्य अनङ्। अनो नुट्। पा० ८।२।१६। मतोर्नुडागमः। अस्थियुक्तं देहम्-द० (यत्) देहम् (अनस्था) छन्दस्यपि दृश्यते। पा० ७।१।७६। अस्थिशब्दस्य अनङ्। सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ। पा० ६।४।८। उपधादीर्घः, सुलोपो नलोपश्च। अस्थिरहितः शरीररहितो जीवात्मा यद्वा, शरीररहिता प्रकृतिः। (बिभर्ति) धरति (भूम्याः) भूमेः (असुः) प्राणः (असृक्) रुधिरम् (आत्मा) जीवः (क्व) कुत्र (स्वित्) अपि (कः) (विद्वांसम्) (उप) समीपे (गात्) गम्यात् (प्रष्टुम्) जिज्ञासितुम् (एतत्) ॥