वांछित मन्त्र चुनें
139 बार पढ़ा गया

इ॒मं रथ॒मधि॒ ये स॒प्त त॒स्थुः स॒प्तच॑क्रं स॒प्त व॑ह॒न्त्यश्वाः॑। स॒प्त स्वसा॑रो अ॒भि सं न॑वन्त॒ यत्र॒ गवां॒ निहि॑ता स॒प्त नामा॑ ॥

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

इमम् । रथम् । अधि । ये । सप्त । तस्थु: । सप्तऽचक्रम् । सप्त । वहन्ति । अश्वा: । सप्त । स्वसार: । अभि । सम् । नवन्त । यत्र । गवाम् । निऽहिता । सप्त । नाम ॥१४.३॥

अथर्ववेद » काण्ड:9» सूक्त:9» पर्यायः:0» मन्त्र:3


पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी

जीवात्मा और परमात्मा के ज्ञान का उपदेश।

पदार्थान्वयभाषाः - (ये) जो (सप्त) सात [इन्द्रियाँ त्वचा, नेत्र, कान, जिह्वा, नाक, मन और बुद्धि] (इमम्) इस (रथम्) रथ [वेगशील वा रथसमान शरीर] में (अधि तस्थुः) ठहरे हैं, [वे ही] (सप्त) सात (अश्वाः) अश्व [व्यापनशील वा घोड़ों समान त्वचा, नेत्र आदि] [उस] (सप्तचक्रम्) सात चक्रवाले [चक्रसमान काम करनेवाले त्वचा, नेत्र आदि से युक्त रथ अर्थात् शरीर] को (वहन्ति) ले चलते हैं। [वही] (सप्त) सात (स्वसारः) अच्छे प्रकार चलनेवाली, [वा शरीर को चलानेवाली वा बहिनों के समान हितकारी त्वचा, नेत्र आदि] (अभि) सब ओर से [वहाँ] (सम् नवन्त=०−न्ते) मिलती हैं (यत्र) जहाँ [हृदयाकाश में] (गवाम्) इन्द्रियों के (सप्त) सात (नाम=नामानि) झुकाव [स्पर्श, रूप, शब्द, रस, गन्ध, मनन और ज्ञान, सात आकर्षण] (निहिता) धरे गये हैं ॥३॥
भावार्थभाषाः - परमेश्वर ने शरीर में त्वचा नेत्र आदि सात इन्द्रियाँ [म० १] और स्पर्श, रूप आदि इनके सात गुण कैसे दिव्य बनाये हैं, जिनके द्वारा मनुष्य महाज्ञानी होकर मोक्षसुख पाता है ॥३॥ (नवन्त) के स्थान पर ऋग्वेद में [नवन्ते] है ॥
टिप्पणी: ३−(इमम्) दृश्यमानम् (रथम्) म० २। रंहणशीलं विमानादितुल्यं वा देहम् (अधि तस्थुः) लटः स्थाने लिट्। आरोहन्ति (सप्त) त्वचानेत्रादीन्द्रियाणि (सप्तचक्रम्) चक्रं व्याख्यातम्-म० २। चक्रवत् त्वचानेत्रादिसप्तेन्द्रियाणि यस्मिन् तच्छरीरम् (सप्त) (वहन्ति) चालयन्ति (अश्वाः) व्यापनशीलानि त्वचानेत्रादीन्द्रियाणि। (सप्त) (स्वसारः) अ० ६।१००।३। स्वसा सु असा स्वेषु सीदतीति वा-निरु० १०।१३। सावसेर्ऋन्। उ० २।९६। सु+असु क्षेपणे, यद्वा, अस गतिदीप्त्यादानेषु−ऋन्। सुष्ठु गन्त्र्यः। यद्वा, स्व+सारयतेः−क्विप्। स्वस्य शरीरस्य सारयित्र्यश्चालयित्र्यः। परस्परं भगिनीभूता वा त्वचानेत्रादयः (अभि) सर्वतः (सम् नवन्त) अ० ५।५।२। संनवन्ते। संगच्छन्ते (यत्र) यस्मिन् हृदयाकाशे (गवाम्) इन्द्रियाणाम् (निहिता) धृतानि (सप्त) (नाम) नामन्सीमन्०। उ० ४।१५१। णम प्रह्वत्वे शब्दे च-मनिन्, धातोर्मलोपो दीर्घश्च। नामानि। नमनानि। स्पर्शरूपशब्दरसगन्धमननज्ञानरूपाणि आकर्षणानि ॥