वांछित मन्त्र चुनें
151 बार पढ़ा गया

यस्मि॑न्वृ॒क्षे म॒ध्वदः॑ सुप॒र्णा नि॑वि॒शन्ते॒ सुव॑ते॒ चाधि॒ विश्वे॑। तस्य॒ यदा॒हुः पिप्प॑लं स्वा॒द्वग्रे॒ तन्नोन्न॑श॒द्यः पि॒तरं॒ न वेद॑ ॥

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

यस्मिन् । वृक्षे । मधुऽअद: । सुऽपर्णा: । निऽविशन्ते । सुवते । च । अधि । विश्वे । तस्य । यत् । आहु: । पिप्पलम् । स्वादु । अग्रे । तत् । न । उत् । नशत् । य: । पितरम् । न । वेद ॥१४.२१॥

अथर्ववेद » काण्ड:9» सूक्त:9» पर्यायः:0» मन्त्र:21


पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी

जीवात्मा और परमात्मा के ज्ञान का उपदेश।

पदार्थान्वयभाषाः - (यस्मिन्) जिस (वृक्षे) स्वीकरणीय [परमात्मा] में (मध्वदः) मधु [वेदज्ञान] चखनेवाले (विश्वे) सब (सुपर्णाः) सुन्दर पालनेवाले [प्राण वा इन्द्रियाँ] (निविशन्ते) भीतर पैठ जाते हैं (च) और (अधि) ऐश्वर्य के साथ (सुवते) उत्पन्न [उदय] होते हैं। (तस्य) उस [परमात्मा] के (यत्) जिस (पिप्पलम्) पालन करनेवाले [मोक्षपद] को (अग्रे) सब से आगे [बढ़िया] (स्वादु) स्वादु [चखने योग्य] (आहुः) वे [तत्त्वज्ञानी] बताते हैं, (तत्) उस [मोक्षपद] को वह मनुष्य (न उत्) कभी नहीं (नशत्) पाता, (यः) जो (पितरम्) पिता [पालनकर्ता परमेश्वर] को (न) नहीं (वेद) जानता है ॥२१॥
भावार्थभाषाः - सबके आश्रयदाता स्वीकरणीय परमात्मा को जब मनुष्य अपने श्वास-प्रश्वास में भीतर-बाहिर साक्षात् करता है, तब मोक्ष पद पाता है, उसको अज्ञानी पाखण्डी नहीं पा सकता ॥२१॥ (यत्) के स्थान पर [इत्] है, ऋग्वेद म० २२ ॥
टिप्पणी: २१−(यस्मिन्) (वृक्षे) म० २०। स्वीकरणीये परमेश्वरे (मध्वदः) मधुनो ज्ञानस्य अत्तारः (सुपर्णाः) म० २०। सुपर्णाः सुपतना आदित्यरश्मयः, सुपर्णाः सुपतनानीन्द्रियाणि-निरु० ३।१२। सुपालकाः प्राणाः। शोभनपर्णाः पालनकर्माणः-द० (निविशन्ते) अन्तः प्रविशन्ति, आलीयन्ते (सुवते) षूङ् प्राणिगर्भविमोचने, आदादिकः। उत्पद्यन्ते, उद्यन्ति। जायन्ते-द० (च) (अधि) ऐश्वर्येण (विश्वे) सर्वे (तस्य) परमात्मनः (यत्) (आहुः) (पिप्पलम्) म० २०। पालकं मोक्षपदम् (स्वादु) आस्वादनीयम् (अग्रे) प्राधान्ये (तत्) पिप्पलम् (न) निषेधे (उत्) एव (नशत्) नशत्, व्याप्तिकर्मा-निघ० २।१२। नशति प्राप्नोति। (पितरम्) पालकं परमेश्वरम्। परमात्मानम्-द० (न) (वेद) जानाति ॥