वांछित मन्त्र चुनें
159 बार पढ़ा गया

स॒प्त यु॑ञ्जन्ति॒ रथ॒मेक॑चक्र॒मेको॒ अश्वो॑ वहति स॒प्तना॑मा। त्रि॒नाभि॑ च॒क्रम॒जर॑मन॒र्वं यत्रे॒मा विश्वा॒ भुव॒नाधि॑ त॒स्थुः ॥

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

सप्त । युञ्जन्ति । रथम् । एकऽचक्रम् । एक: । अश्व: । वहति । सप्तऽनामा । त्रिऽनाभि । चक्रम् । अजरम् । अनर्वम् । यत्र । इमा । विश्वा । भुवना । अधि । तस्थु: ॥१४.२॥

अथर्ववेद » काण्ड:9» सूक्त:9» पर्यायः:0» मन्त्र:2


पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी

जीवात्मा और परमात्मा के ज्ञान का उपदेश।

पदार्थान्वयभाषाः - (सप्त) सात [इन्द्रियाँ त्वचा आदि-म० १] (एकचक्रम्) एक चक्रवाले [अकेले पहिये के समान काम करनेवाले जीवात्मा से युक्त] (रथम्) रथ [वेगशील वा रथ समान, शरीर] को (युञ्जन्ति) जोड़ते हैं, (एकः) अकेला (सप्तनामा) सात [त्वचा आदि इन्द्रियों] से झुकनेवाला [प्रवृत्ति करनेवाला] (अश्वः) अश्व [अश्वरूप व्यापक जीवात्मा] (त्रिनाभि) [सत्त्व, रज और तमोगुण रूप] तीन बन्धनवाले (अजरम्) चलनेवाले [वा जीर्णतारहित], (अनर्वम्) न टूटे हुए (चक्रम्) चक्र [चक्रसमान काम करनेवाले अपने जीवात्मा] को [उस परमात्मा में] (वहति) ले जाता है (यत्र) जिस [परमात्मा] में (इमा) यह (विश्वा) सब (भुवना) लोक (अधि) यथावत् (तस्थुः) ठहरे हैं ॥२॥
भावार्थभाषाः - अकेला अपने पुरुषार्थ का भोगनेवाला जो निश्चल ब्रह्मचारी त्वचा आदि सात इन्द्रियों से सम्पन्न होकर सत्त्वादि तीनों गुणों को साक्षात् कर लेता है, वह जगदीश्वर परमात्मा में पहुँच कर आनन्द पाता है ॥२॥ १−यह मन्त्र आगे आया है-अ० १३।३।१८ ॥ २−भगवान् यास्कमुनि के अनुसार अर्थ-निरु० ४।२७ ॥ (सप्त) सात [किरण] (एकचक्रम्) अकेले चलनेवाले (रथम्) रथ [रंहणशील सूर्य] को (युञ्जन्ति) जोड़ते हैं, (एकः) अकेला (सप्तनामा) सप्तनामा [जिसके लिये सात किरणें रसों को झुकाती हैं] (अश्वः) अश्व [व्यापक सूर्य] (अजरम्) न जीर्ण होनेवाले, (अनर्वम्) विना सहारेवाले (त्रिनाभि) तीन नाभियों [तीन ऋतुओं, ग्रीष्म, वर्षा, और हेमन्त] वाले (चक्रम्) चक्र [संवत्सर] को (वहति) ले जाता है, (यत्र) जिसमें [अर्थात् संवत्सर में] (इमा विश्वा भुवना) यह सब भूत [प्राणी] (अभितस्थुः) यथावत् ठहरते हैं ॥
टिप्पणी: २−(सप्त) त्वक्चक्षुःश्रवणरसनाघ्राणमनोबुद्धयः (युञ्जन्ति) योजयन्ति (रथम्) रथो रंहतेर्गतिकर्मणः स्थिरतेर्वा स्याद्विपरीतस्य रममाणोऽस्मिंस्तिष्ठतीति वा रपतेर्वा रसतेर्वा-निरु० ९।१२। रंहणशीलं रथरूपं वा शरीरम्। (एकचक्रम्) एकचारिणम्-निरु० ४।२६। एकचक्रवद्भ्रमणशीलेनात्मना युक्तम्। (एकः) असहायः (अश्वः) अ० १।१६।४। अश्वरूपो व्यापकः जीवात्मा सूर्यो वा (वहति) प्रापयति (सप्तनामा) नामन्सीमन्व्योमन्०। उ०४।१५१। म्ना अभ्यासे-मनिन्। यद्वा नमतेर्नमयते र्वा-मनिन्। सप्तभिरिन्द्रियैस्त्वक्चक्षुःश्रवणरसनाघ्राण- मनोबुद्धिभिर्नमतीति यः सः। सप्तनामादित्यः सप्तास्मै रश्मयो रसानभिसन्नमयन्ति सप्तैनमृषयः स्तुवन्तीति वा-निरु० ४।२७। (त्रिनाभि) सत्त्वरजस्तमांसि बन्धनानि यस्य तत्। त्रिनाभि चक्रं त्र्यृतुः संवत्सरो ग्रीष्मो वर्षा हेमन्त इति-निरु० ४।२७। (चक्रम्) स्फायितञ्चि०। उ० २।१३। चक तृप्तौ प्रतिघाते च-रक्। यद्वा क्रियतेऽनेन। कृ-घञर्थे क, द्वित्वम्। चक्रं चकतेवा चरतेर्वा क्रामतेर्वा-निरु० ४।२७। रथाङ्गम् (अजरम्) ऋच्छेररः। उ० ४।१३१। इति अज गतिक्षेपणयोः-अरप्रत्ययः। गतिशीलम्। अजरणधर्माणम्-निरु० ४।२७। (अनर्वम्) कॄगॄशॄदॄभ्यो वः। उ० १।१५५। नञ्+ऋ गतौ हिंसायां च−व प्रत्ययः। अहिंसितम्। अक्षीणम्। अप्रत्यृतमन्यस्मिन्-निरु० ४।२७। (यत्र) यस्मिन् परमात्मनि तस्मिन् (इमा) इमानि (विश्वा) सर्वाणि (भुवना) लोकाः (अधि) यथावत् (तस्थुः) लडर्थे लिट्। तिष्ठन्ति। वर्तन्ते ॥