वांछित मन्त्र चुनें

सने॑मि च॒क्रम॒जरं॒ वि वा॑वृत उत्ता॒नायां॒ दश॑ यु॒क्ता व॑हन्ति। सूर्य॑स्य॒ चक्षू॒ रज॑सै॒त्यावृ॑तं॒ यस्मि॑न्नात॒स्थुर्भुव॑नानि॒ विश्वा॑ ॥

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

सऽनेमि । चक्रम् । अजरम् । वि । ववृते । उत्तानायाम् । दश । युक्ता: । वहन्ति । सूर्यस्य । चक्षु: । रजसा । एति । आऽवृतम् । यस्मिन् । आऽतस्थु: । भुवनानि । विश्वा ॥१४.१४॥

अथर्ववेद » काण्ड:9» सूक्त:9» पर्यायः:0» मन्त्र:14


0 बार पढ़ा गया

पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी

जीवात्मा और परमात्मा के ज्ञान का उपदेश।

पदार्थान्वयभाषाः - [उस ब्रह्म में] (सनेमि) एकसी पुट्ठीवाला [पहिये का बाहिरी भाग वा चलाने का बल एक सा रखनेवाला], (अजरम्) शीघ्रगामी (चक्रम्) चक्र [चक्रसमान संवत्सर वा काल] (वि) खुला हुआ (ववृते=वर्तते) घूमता है, [उसी ब्रह्म में] (उत्तानायाम्) उत्तमता से फैली हुई [सृष्टि] के भीतर (दश) दस (युक्ताः) जुड़ी हुई [दिशाएँ] (वहन्ति) बहती हैं। [और उसी ब्रह्म में] (सूर्यस्य) सूर्य का (चक्षुः) नेत्र (रजसा) अन्तरिक्ष के साथ (आवृतम्) फैला हुआ (याति) चलता है, (यस्मिन्) जिस [ब्रह्म] के भीतर (विश्वा भुवनानि) सब लोक (आतस्थुः) यथावत् ठहरे हैं ॥१४॥
भावार्थभाषाः - जिस परमात्मा में सब लोक समष्टिरूप से स्थित हैं, उसी में काल, दिशाएँ और सूर्य आदि व्यष्टिरूप से वर्तमान हैं ॥१४॥ (यस्मिन्, आतस्थुः) के स्थान पर ऋग्वेद में म० १४ [तस्मिन् आर्पिता] पद हैं ॥
टिप्पणी: १४−(सनेमि) नियो मिः। उ० ४।४३। णीञ् प्रापणे-मि। समानचालनसामर्थ्ययुक्तम्। एकप्रकारबहिर्वलयम् (चक्रम्) म० २। रथाङ्गवत् संवत्सराख्यं कालाख्यं वा (अजरम्) अ० २।२९।७। ऋच्छेररः। उ० ३।१३१। अज गतिक्षेपणयोः-अरप्रत्ययः। शीघ्रगामि (वि) व्याप्य (ववृते) लटि लिट्। वर्तते (उत्तानायाम्) उत्+तनु विस्तारे-घञ् टाप्। उत्कृष्टतया विस्तृतायां जगत्याम् (दश) उच्चनीचान्तर्दिक् सहिताः पूर्वादिदिशाः। (युक्ताः) संयुक्ताः (वहन्ति) गच्छन्ति (सूर्यस्य) (चक्षुः) नेत्रस्थानीयं मण्डलम्। चक्षुः ख्यातेर्वा चष्टेर्वा-निरु० ४।३। (रजसा) अन्तरिक्षेण-निरु० १२।७। लोकैः सह-द० (एति) गच्छति (आवृतम्) वृणोतेः-क्त। व्याप्तम् (यस्मिन्) ब्रह्मणि (आतस्थुः) समन्तात् तिष्ठन्ति (भुवनानि) लोकाः (विश्वा) सर्वाणि ॥