वांछित मन्त्र चुनें
169 बार पढ़ा गया

पञ्च॑पादं पि॒तरं॒ द्वाद॑शाकृतिं दि॒व आ॑हुः॒ परे॒ अर्धे॑ पुरी॒षिण॑म्। अथे॒मे अ॒न्य उप॑रे विचक्ष॒णे स॒प्तच॑क्रे॒ षड॑र आहु॒रर्पि॑तम् ॥

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

पञ्चऽपादम् । पितरम् । द्वादशऽआकृतिम् । दिव: । आहु: । परे । अर्धे । पुरीषिणम् । अथ । इमे । अन्ये । उपरे । विऽचक्षणे । सप्तऽचक्रे । षट्ऽअरे । आहु: । अर्पितम् ॥१४.१२॥

अथर्ववेद » काण्ड:9» सूक्त:9» पर्यायः:0» मन्त्र:12


पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी

जीवात्मा और परमात्मा के ज्ञान का उपदेश।

पदार्थान्वयभाषाः - (पञ्चपादम्) पाँच [पृथिवी आदि पाँच तत्त्वों] में गतिवाले (पितरम्) पालन करनेवाले, (द्वादशाकृतिम्) बारह [पाँच ज्ञानेन्द्रिय−कान, त्वचा, नेत्र, जिह्वा, नासिका और पाँच कर्मेन्द्रिय−वाक्, हाथ, पाँव, पायु और उपस्थ और दो मन और बुद्धि] को आकार देनेवाले, (पुरीषिणम्) पूर्तिवाले [परमेश्वर] को (दिवः) प्रत्येक व्यवहार की (परे) परम (अर्धे) ऋद्धि [वृद्धि] के बीच (आहुः) वे [ऋषि लोग] बताते हैं। (अथ) और (इमे) यह (अन्ये) दूसरे [विवेकी] (उपरे) उपरति [निवृत्ति, विषयों से वैराग्य] वाले, (सप्तचक्रे) सात [दो कान, दो नथने, दो आँखें और एक मुख-अ० १०।२।६] के द्वारा तृप्त होनेवाले, (षडरे) छह [पूर्वादि चार ऊपर और नीचे की दिशाओं] में गतिवाले (विचक्षणे) विविध देखनेवाले [पण्डित योगी] के भीतर [परमात्मा को] (अर्पितम्) जड़ा हुआ (आहुः) बताते हैं ॥१२॥
भावार्थभाषाः - योगी विद्वान् जन परमात्मा को अपने बाहिर और भीतर साक्षात् करके परम आनन्द पाते हैं ॥१२॥ (विचक्षणे) के स्थान पर ऋग्वेद में [विचक्षणम्] पद है ॥
टिप्पणी: १२−(पञ्चपादम्) पञ्चसु पृथिव्यादितत्त्वेषु गतिमन्तम् (पितरम्) पालकम्। (द्वादशाकृतिम्) पञ्चज्ञानकर्मेन्द्रियमनोबुद्धिनामाकृती रूपं यस्मात् तम् (दिवः) दिवु व्यवहारे द्युतौ च-डिवि। प्रत्येकव्यवहारस्य (परे) उत्कृष्टे (अर्धे) ऋधु वृद्धौ-घञ्। ऋद्धौ। वृद्धौ (पुरीषिणम्) शॄपॄभ्यां किच्च। उ० ४।२७। पॄ पालनपूरणयोः−ईषन्, इनि। पूर्तिमन्तं परमेश्वरम् (अथ) (इमे) (अन्ये) विवेकिनः (उपरे) उपरमतेर्डप्रत्ययः। उपरतिर्निवृत्तिर्विषयवैराग्यं यस्य तस्मिन् (विचक्षणे) अनुदात्तेतश्च हलादेः। पा० ३।२।१४९। वि+चक्षिङ् व्यक्तायां वाचि दर्शने च-युच्। विविधं द्रष्टरि पण्डिते। (सप्तचक्रे) स्फायितञ्चिवञ्चि०। उ० २।१३। चक तृप्तौ-रन्। सप्तभिः शीर्षण्यच्छिद्रैर्द्वारा तृप्तियुक्ते। (षडरे) ऋ गतौ-अच्। उच्चनीचसहितासु पूर्वादिचतसृषु दिक्षु अरो गतिर्यस्य तस्मिन् (आहुः) (अर्पितम्) स्थापितम् ॥