वांछित मन्त्र चुनें
159 बार पढ़ा गया

पञ्चा॑रे च॒क्रे प॑रि॒वर्त॑माने॒ यस्मि॑न्नात॒स्थुर्भुव॑नानि॒ विश्वा॑। तस्य॒ नाक्ष॑स्तप्यते॒ भूरि॑भारः स॒नादे॒व न च्छि॑द्यते॒ सना॑भिः ॥

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

पञ्चऽअरे । चक्रे । परिऽवर्तमाने । यस्मिन् । आऽतस्थु: । भुवनानि । विश्वा । तस्य । न । अक्ष: । तप्यते । भूरिऽभार: । सनात् । एव । न । छिद्यते । सऽनाभि: ॥१४.११॥

अथर्ववेद » काण्ड:9» सूक्त:9» पर्यायः:0» मन्त्र:11


पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी

जीवात्मा और परमात्मा के ज्ञान का उपदेश।

पदार्थान्वयभाषाः - (पञ्चारे) [पृथिवी आदि पाँच तत्त्व रूप] पाँच अरावाले (परिवर्तमाने) सब ओर घूमते हुए (यस्मिन्) जिस (चक्रे) पहिये पर [पहिये समान जगत् में] (विश्वा) भुवनानि) सब लोक (आतस्थुः) ठहरे हुए हैं। (तस्य) उस [चक्ररूप जगत्] का (भूरिभारः) बड़े बोझवाला (सनाभिः) नाभि में लगा हुआ (अक्षः) धुरा [धुरा रूप परमेश्वर] (सनात् एव) सदा से ही (न तप्यते) न तो तपता है और (न छिद्यते) न टूटता है ॥११॥
भावार्थभाषाः - पृथिवी, जल, तेज, वायु और आकाश पाँच भूतों से निर्मित जगत् में सब लोक स्थित हैं, उस जगत् का स्वामी अजर-अमर परमात्मा है। और जैसे रथ में अधिक बोझ लादने से धुरा तपकर टूट जाता है, वैसे परमेश्वर इस सृष्टि का इतना बोझ अनादि काल से उठाने पर भी क्लेश नहीं पाता ॥११॥ (यस्मिन्, छिद्यते) के स्थान पर [तस्मिन्, शीर्यते] हैं−ऋ० १।१६४।१३ ॥
टिप्पणी: ११−(पञ्चारे) पृथिव्यादिपञ्चभूतरूपैररैर्युक्ते (चक्रे) चक्रवत्परिवर्तिनि संसारे। चक्रवद्गम्यमाने-द० (परिवर्तमाने) परिभ्राम्यति सति (यस्मिन्) (आतस्थुः) अधितिष्ठन्ति (भुवनानि) लोकाः (विश्वा) सर्वाणि (तस्य) (न) निषेधे (अक्षः) अक्षू व्याप्तौ-अच्। चक्रावयवः (तप्यते) तप्तो भवति। पीड्यते (भूरिभारः) सकलभुवनवहनेन प्रभूतभारः (सनात्) सदा (एव) (छिद्यते) भिद्यते (सनाभिः) नाभौ चक्रमध्ये स्थितः ॥