वांछित मन्त्र चुनें
156 बार पढ़ा गया

ति॒स्रो म॒तॄस्त्रीन्पि॒तॄन्बिभ्र॒देक॑ उ॒र्ध्वस्त॑स्थौ॒ नेमव॑ ग्लापयन्त। म॒न्त्रय॑न्ते दि॒वो अ॒मुष्य॑ पृ॒ष्ठे वि॑श्व॒विदो॒ वाच॒मवि॑श्वविन्नाम् ॥

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

तिस्र: । मातृ: । त्रीन् । पितृन् । बिभ्रत् । एक: । ऊर्ध्व: । तस्थौ । न । ईम् । अव । ग्लपयन्त । मन्त्रयन्ते । दिव: । अमुष्य । पृष्ठे । विश्वऽविद: । वाचम् । अविश्वऽविन्नाम् ॥१४.१०॥

अथर्ववेद » काण्ड:9» सूक्त:9» पर्यायः:0» मन्त्र:10


पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी

जीवात्मा और परमात्मा के ज्ञान का उपदेश।

पदार्थान्वयभाषाः - (एकः) एक [सर्वव्यापक परमेश्वर] (तिस्रः) तीन [सत्त्व, रज और तमोगुण रूप] (मातॄः) निर्माणशक्तियों और (त्रीन्) तीन [ऊँचे, नीचे और मध्य, अथवा भूत, भविष्यत् और वर्तमान] (पितॄन्) पालन करनेवाले [लोकों वा कालों] को (बिभ्रत्) धारण करता हुआ (ऊर्ध्वः) ऊपर (तस्थौ) स्थित हुआ, (ईम्) इस [परमेश्वर] को वे [ऊपर कहे हुए] (न अव ग्लपयन्त=०−न्ति) कभी नहीं ग्लानि पहुँचाते हैं। (विश्वविदः) जगत् के जाननेवाले लोग (अमुष्य) उस (दिवः) प्रकाशमान [सूर्य] के (पृष्ठे) पीठ [पीठ समान सहारा देनेवाले ब्रह्म] के विषय में (अविश्वविन्नाम्) सब को न मिलनेवाली (वाचम्) वाणी को (मन्त्रयन्ते) मनन करते हैं ॥१०॥
भावार्थभाषाः - एक परमात्मा ही संसार के सब कालों और सब लोकों का स्वामी, सूर्य आदि का रचनेवाला है, उस परब्रह्म को सृष्टिविद्या जाननेवाले विज्ञानी जानते हैं, सामान्य मनुष्य नहीं ॥१०॥ (ग्लापयन्त, विश्वविदः, अविश्वविन्नाम्) के स्थान पर [ग्लापयन्ति, विश्वविदम्, अविश्वमिन्वाम्] पद हैं−ऋ–० १।१६४।१० ॥
टिप्पणी: १०−(तिस्रः) सत्त्वरजस्तमोगुणरूपाः (मातॄः) निर्माणशक्तीः। (त्रीन्) उच्चनीचमध्यमान् भूतभविष्यद्वर्तमानान् वा। (पितॄन्) पालकान् लोकान् कालान् वा (बिभ्रत्) धरन् सन् (एकः) अद्वितीयः सर्वव्यापकः परमेश्वरः। सूत्रात्मा वायुः-द० (ऊर्ध्वः) उच्चः (तस्थौ) स्थितवान् (न) निषेधे (ईम्) एनम् (अव) निश्चये। अनादरे (ग्लपयन्त) ग्लै हर्षक्षये-णिच्, लट्। ग्लपयन्ति। ग्लानिं प्रापयन्ति (मन्त्रयन्ते) अ० ९।८।१। मन्त्रं मननं कुर्वन्ति (दिवः) दीप्यमानस्य सूर्यस्य (अमुष्य) दूरे स्थितस्य सूर्यस्य-द० (पृष्ठे) पृष्ठरूपाधारे परमेश्वरविषये (विश्वविदः) जगद्वेत्तारः (वाचम्) वाणीम् (अविश्वविन्नाम्) विद्लृ लाभे-क्त। असर्वैः प्राप्ताम् ॥