वांछित मन्त्र चुनें
133 बार पढ़ा गया

ए॒तद्वा उ॒ स्वादी॑यो॒ यद॑धिग॒वं क्षी॒रं वा मां॒सं वा तदे॒व नाश्नी॑यात् ॥

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

एतत् । वै । ऊं इति । स्वादीय: । यत् । अधिऽगवम् । क्षीरम् । वा । मांसम् । वा । तत् । एव । न । अश्नीयात् ॥८.९॥

अथर्ववेद » काण्ड:9» सूक्त:6» पर्यायः:3» मन्त्र:9


पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी

अतिथि के सत्कार का उपदेश।

पदार्थान्वयभाषाः - (एतद् वै) यहाँ (उ) निश्चय करके (स्वादीयः) अधिक स्वादु है, (यत्) कि (तत् एव) उसी ही (अधिगवम्) अधिकृत जल, (वा) और (क्षीरम्) दूध (वा) और (मांसम्) मननसाधक [बुद्धिवर्धक] वस्तु को (न) अब [अतिथि के जीमने पर-म० ८] (अश्नीयात्) वह [गृहस्थ] खावे ॥९॥
भावार्थभाषाः - गृहस्थ को यही सुखदायी है कि अतिथि को अच्छे-अच्छे रोचक बुद्धिवर्धक पदार्थ फल, बादाम, अक्षोट आदि जिमाकर आप जीमे, जिस से वह सत्कृत विद्वान् यथावत् उपदेश करे ॥९॥
टिप्पणी: ९−(एतद्) वक्ष्यमाणम् (वै) एव (उ) निश्चयेन (स्वादीयः) स्वादु−ईयसुन्। रोचकतरम् (यत्) वाक्यारम्भे (अधिगवम्) गौर्जलम्। गोरतद्धितलुकि। पा० ५।४।९२। अधि+गो-टच्, तत्पुरुषात्। अधिकृतश्चासौ गौश्चेति अधिगवः तम्। अधिकृतं जलम् (क्षीरम्) दुग्धम् (वा) समुच्चये (मांसम्) अ० ६।७०।१। मनेर्दीर्घश्च। उ० ३।६४। मन ज्ञाने स प्रत्ययो दीर्घश्च। मांस माननं वा मानसं वा मनोऽस्मिन्त्सीदतीति वा-निरु० ४।३। मननसाधकं बुद्धिवर्धकं वस्तु (तत्) (एव) (न) सम्प्रति-निरु० ७।३१। न शब्दः सम्प्रत्यर्थे−इति सायणः, ऋग्० ७।१०३।७। इदानीम्। अतिथेर्भोजनपश्चादित्यर्थः (अश्नीयात्) खादयेत् ॥