वांछित मन्त्र चुनें
148 बार पढ़ा गया

य ईं॑ च॒कार॒ न सो अ॒स्य वे॑द॒ य ईं॑ द॒दर्श॒ हिरु॒गिन्नु तस्मा॑त्। स मा॒तुर्योना॒ परि॑वीतो अ॒न्तर्ब॑हुप्र॒जा निरृ॑ति॒रा वि॑वेश ॥

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

य: । ईम्‌ । चकार । न । स: । अस्य । वेद । य: । ईम् । ददर्श । हिरुक् । इत् । नु । तस्मात् । स: । मातु: । योना । परिऽवीत: । अन्त: । बहुऽप्रजा: । नि:ऽऋति: । आ । विवेश ॥१५.१०॥

अथर्ववेद » काण्ड:9» सूक्त:10» पर्यायः:0» मन्त्र:10


पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी

जीवात्मा और परमात्मा के लक्षणों का उपदेश।

पदार्थान्वयभाषाः - (यः) जिस [परमेश्वर] ने (ईम्) इस [प्राणी] को (चकार) बनाया है, (सः) वह [प्राणी] (अस्य) इस [परमेश्वर] को [यथावत्] (न) नहीं (वेद) जानता है, (यः) जिस [प्राणी] ने (ईम्) इस [परमेश्वर] को (ददर्श) देखा है, वह [परमेश्वर] (तस्मात्) उस [प्राणी] से (हिरुक्) गुप्त (इत् नु) अवश्य ही है। (मातुः) माता के (योना अन्तः) गर्भाशय के भीतर (परिवीतः) लपेटा हुआ [बालक जैसे] (सः) उस (बहुप्रजाः) अनेक प्रजाओंवाले [परमेश्वर] ने (निर्ऋतिः=०-तिम्) भूमि में (आ) सब प्रकार (विवेश) प्रवेश किया है ॥१०॥
भावार्थभाषाः - कोई विवेकी प्राणी अनन्त सर्वशक्तिमान् परमेश्वर की सीमा नहीं पा सकता है, यद्यपि वह ईश्वर प्रत्येक वस्तु के भीतर ऐसा स्थित है, जैसे माता के गर्भ में बालक होता है ॥१०॥ (निर्ऋतिः) के स्थान पर [निर्ऋतिम्] है−ऋ० १।१६४।३२ ॥
टिप्पणी: १०−(यः) परमेश्वरः (ईम्) एनं प्राणिनम् (चकार) ससर्ज (न) निषेधे (सः) प्राणी (अस्य) इमं परमेश्वरम् (वेद) जानाति (यः) प्राणी (ईम्) एनं परमेश्वरम् (ददर्श) दृष्टवान् (हिरुक्) अ० ४।३।१। अन्तर्हितम्-निघ० ३।२५। (इत्) अवश्य (नु) एव (तस्मात्) मनुष्यात् (सः) परमेश्वरः (मातुः) जनन्याः (योना) गर्भाशये (परिवीतः) परिवेष्टितः (अन्तः) मध्ये (बहुप्रजाः) बहुप्रजाश्छन्दसि। पा० ५।४।१२३। बहुप्रजा-असिच्, बहुव्रीहौ। बहुप्रजावान् (निर्ऋतिः) अ० ६।२९।२। निः+ऋ गतौ-क्तिन्। द्वितीयार्थे−सुः। नितरां गमनशीलां पृथिवीम्-निघ० १।१। (आ) समन्तात् (विवेश) प्रविष्टवान् ॥