वांछित मन्त्र चुनें

श्रेयः॑केतो वसु॒जित्सही॑यान्त्संग्राम॒जित्संशि॑तो॒ ब्रह्म॑णासि। अं॒शूनि॑व॒ ग्रावा॑धि॒षव॑णे॒ अद्रि॑र्ग॒व्यन्दु॑न्दु॒भेऽधि॑ नृत्य॒ वेदः॑ ॥

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

श्रेय:ऽकेत: । वसुऽजित् । सहीयान् । संग्रामऽजित् । सम्ऽशित: । ब्रह्मणा । असि । अंशून्ऽइव । ग्रावा । अधिऽसवने । अद्रि: । गव्यन् । दुन्दुभे । अधि । नृत्य । वेद: ॥२०.१०॥

अथर्ववेद » काण्ड:5» सूक्त:20» पर्यायः:0» मन्त्र:10


0 बार पढ़ा गया

पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी

संग्राम में जय का उपदेश।

पदार्थान्वयभाषाः - (श्रेयःकेतः) कल्याण का ज्ञान देनेवाला, (वसुजित्) धन जीतनेवाला, (सहीयान्) अधिक बलवाला, (संग्रामजित्) संग्रामों का जीतनेवाला, और (ब्रह्मणा) वेद द्वारा (संशितः) तीक्ष्ण किया हुआ (असि) तू है। (अद्रिः) निश्चल स्वभाव, (ग्रावा इव) जैसे सूक्ष्मदर्शी पण्डित (अधिषवणे) तत्त्व मन्थन में (अशूंन्) सूक्ष्म अंशों को [वश में करता है, वैसे ही], (दुन्दुभे) हे दुन्दुभि ! (गव्यन्) भूमि चाहता हुआ तू (वेदः) शत्रु का धन (अधि=अधिकृत्य) वश में करके (नृत्य) नृत्य कर ॥१०॥
भावार्थभाषाः - जैसे संग्राम में दुन्दुभि उत्साह बढ़ाता है और जैसे तत्त्ववेत्ता पुरुष तत्त्वों को जीत कर आनन्द भोगता है, वैसे ही प्रत्येक मनुष्य विज्ञान प्राप्त करके सदा सुखी रहे ॥१०॥
टिप्पणी: १०−(श्रेयःकेतः) हसिमृग्रिण्०। उ० ३।८६। इति कि ज्ञाने−तन्। यद्वा, चायः की। उ० १।७४। इति निर्देशात्, चायृ पूजानिशामनयोः−तन्प्रत्यये धातोः किरादेशो गुणश्च। केतः प्रज्ञानाम−निघ० ३।९। श्रेयसः कल्याणस्य प्रज्ञा यस्मात् सः (वसुजित्) धनस्य जेता (सहीयान्) अ० ४।३२।४। बलवत्तरः (संग्रामजित्) संग्रामाणां जेता (संशितः) तीक्ष्णीकृतः (ब्रह्मणा) वेदद्वारा (असि) (अंशून्) अंश विभाजने−कु। सूक्ष्मांशान् (इव) यथा (ग्रावा) अ० ३।१०।४। गॄ विज्ञापने−क्वनिप्। शास्त्रविज्ञापकः पण्डितः (अधिषवणे) सुयुरुवृञो युच्। उ० २।७४। इति षुञ् अभिषवे−युच्। तत्त्वानामधिकमन्थने (अद्रिः) अधिशदिभूशुभिभ्यः क्रिन्। उ० ४।६५। इति अद भक्षणे−क्रिन्। यद्वा नञ्+दॄ विदारणे−रिन्, टिलोपः। अविदारणीयः। निश्चलस्वभावः (गव्यन्) म० ३। भूमिमिच्छन् (दुन्दुभे) (अधि) अधिकृत्य (नृत्य) चेष्टां कुरु (वेदः) शत्रुधनम् ॥