वांछित मन्त्र चुनें
158 बार पढ़ा गया

व्यच॑स्वतीरुर्वि॒या वि श्र॑यन्तां॒ पति॑भ्यो॒ न जन॑यः॒ शुम्भ॑मानाः। देवी॑र्द्वारो बृह॒तीर्वि॑श्वमिन्वा दे॒वेभ्यो॑ भवत सुप्राय॒णाः ॥

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

व्यचस्वती: । उर्विया । वि । श्रयन्ताम् । पतिऽभ्य: । न । जनय: । शुम्भमाना: । देवी: । द्वार: । बृहती: । विश्वम्ऽइन्वा: । देवेभ्य: । भवत । सुऽप्रायना: ॥१२.५॥

अथर्ववेद » काण्ड:5» सूक्त:12» पर्यायः:0» मन्त्र:5


पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी

मनुष्य की उन्नति का उपदेश।

पदार्थान्वयभाषाः - (व्यचस्वतीः) व्याप्तिवाली प्रजायें (उर्व्या) विस्तीर्ण कर्म को (वि) विशेष करके (श्रयन्ताम्) सेवन करें, (न) जैसे (शुम्भमानाः) शोभायमान (जनयः) स्त्रियाँ (पतिभ्यः) अपने पतियों के लिये। (देवीः) प्रकाशमान (बृहतीः) बड़ी (विश्वमिन्वाः) सब व्यवहार में व्याप्ति रखनेवाली प्रजाओ ! तुम (देवेभ्यः) उत्तम गुणों के लिये (सुप्रायणाः) बड़े उत्तम घरवाले (द्वारः) द्वारों के समान (भवत) हो जावो ॥५॥
भावार्थभाषाः - जैस गुणवती स्त्रियाँ अपने-२ पतियों का हित करती रहती हैं, और जैसे अच्छे घरवाले द्वारों से आना-जाना सुगम होता है, इसी प्रकार सब स्त्री-पुरुष उत्तम गुण ग्रहण करें और संसार में फैलावें ॥५॥
टिप्पणी: ५−(व्यचस्वतीः) वि+अञ्चु गतौ−असुन्। व्यञ्चनवत्यः प्रजाः (उर्व्या) इयाडियाजीकाराणामुपसंख्यानम्। वा० पा० ७।१।३९। इति विभक्तेरियाच्। उरु विस्तीर्णं कर्म (वि) विशेषेण (श्रयन्ताम्) सेवन्ताम् (पतिभ्यः) स्वस्वामिभ्यः (न) इव (जनयः) जायाः। स्त्रियः (शुम्भमानाः) शोभायमानाः (देवीः) देव्यः। देदीप्यमानाः (द्वारः) द्वृ आच्छादने−विच्। गृहादिगमननिर्गमनस्थानानि (बृहतीः) महत्यः। (विश्वमिन्वाः) इवि व्याप्तौ−पचाद्यच्, वा खल्। सर्वव्यवहारव्यापिन्यः (देवेभ्यः) दिव्यगुणेभ्यः (भवत) (सुप्रायणाः) सुष्ठु प्रकृष्टमयनं गृहं यासु ता द्वारः ॥