वांछित मन्त्र चुनें
173 बार पढ़ा गया

यस्या॑ञ्जन प्र॒सर्प॒स्यङ्ग॑मङ्गं॒ परु॑ष्परुः। ततो॒ यक्ष्मं॒ वि बा॑धस उ॒ग्रो म॑ध्यम॒शीरि॑व ॥

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

यस्य । आऽअञ्जन । प्रऽसर्पसि । अङ्गम्ऽअङ्गम् । परु:ऽपरु: । तत: । यक्ष्मम् । वि । बाधसे । उग्र: । मध्यमशी:ऽइव ॥९.४॥

अथर्ववेद » काण्ड:4» सूक्त:9» पर्यायः:0» मन्त्र:4


पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी

ब्रह्मविद्या का उपदेश।

पदार्थान्वयभाषाः - (आञ्जन) हे संसार के प्रकट करनेवाले ब्रह्म ! तू (यस्य) जिसके (अङ्गमङ्गम्) अङ्ग-अङ्ग में और (परुष्परुः) जोड़-जोड़ में (प्रसर्पसि) व्याप जाता है, (ततः) उस पुरुष से (यक्ष्मम्) राजरोग को (विबाधसे) तू सर्वथा हटा देता है, (इव) जैसे (उग्रः) प्रबल (मध्यमशीः) बिचौलिया पुरुष ॥४॥
भावार्थभाषाः - जो पुरुष पूर्ण भक्ति से परमात्मा को अपने रोम-रोम में व्यापक जानकर पुरुषार्थ करता है, परमात्मा उसके सब विघ्नों का नाश कर देता है, जैसे सद्वैद्य बड़े-बड़े रोगों को, और नीतिकुशल मध्यस्थ राजा आदि वादी और प्रतिवादी के टंटों को मिटा देता है ॥४॥
टिप्पणी: ४−(यस्य) पुरुषस्य (आञ्जन) हे सम्यक् संसारस्य व्यक्तिकारक ब्रह्म (प्रसर्पसि) प्रकर्षेण व्याप्नोषि (अङ्गमङ्गम्) प्रत्येकमङ्गम् (परुष्परुः) अर्त्तिपॄवपि०। उ० २।११७। इति पॄ पालनपूरणयोः-उसि। प्रत्येकपरुः। प्रत्येकग्रन्थिम् (ततः) तस्मात् पुरुषात् (वि बाधसे) विविधं निवारयसि (यक्ष्मम्) अ० २।१०।५। राजरोगम्। क्षयम् (उग्रः) उद्गूर्णबलः। प्रबलः (मध्यमशीः) क्विप् च। पा० ३।२।७६। इति मध्यम+शीङ्-क्विप्। मध्यदेशे शेते वर्तते सः। वादिप्रतिवादिनोर्वाक्यादिविषयविमर्शपूर्वकं तत्त्वनिर्णायकः। मध्यवर्त्ती। मध्यस्थः (इव) यथा ॥