वांछित मन्त्र चुनें
202 बार पढ़ा गया

एज॑देजदजग्रभं॒ चक्षुः॑ प्रा॒णम॑जग्रभम्। अङ्गा॑न्यजग्रभं॒ सर्वा॒ रात्री॑णामतिशर्व॒रे ॥

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

एजत्ऽएजत् । अजग्रभम् । चक्षु: । प्राणम् । अजग्रभम् । अङ्गानि । अजग्रभम् । सर्वा: । रात्रीणाम् । अतिऽशर्वरे ॥५.४॥

अथर्ववेद » काण्ड:4» सूक्त:5» पर्यायः:0» मन्त्र:4


पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी

बच्चों के सुलाने का गीत अर्थात् लोरी।

पदार्थान्वयभाषाः - (एजदेजत्) इधर-उधर पड़ी हुई प्रत्येक वस्तु को (अजग्रभम्) मैंने संग्रह कर लिया है, (चक्षुः) नेत्र और (प्राणम्) प्राण मार्ग [नासिका] को (अजग्रभम्) मैंने ग्रहण कर लिया है, और (रात्रीणाम्) रात्रियों के मध्य (अतिशर्वरे) अत्यन्त अन्धकार में (सर्वा=सर्वाणि) सब (अङ्गानि) अङ्गों को (अजग्रभम्) मैंने थाँभ लिया है ॥४॥
भावार्थभाषाः - मनुष्य इन्द्रियनिग्रह करके शान्तचित्त होकर रात्रि में सोवें ॥४॥
टिप्पणी: ४−(एजदेजत्) एजृ कम्पने-शतृ। इतस्ततः पतत् प्रत्येकं वस्तु (अजग्रभम्) ग्रह उपादाने-लङ्। हस्य भत्वम्। अहं संगृहीतवानस्मि (चक्षुः) दर्शनसाधनं नेत्रम् (प्राणम्) प्राणसंचारमार्गं घ्राणम्। (अजग्रभम्) निद्रया सह गृहीतवानस्मि (अङ्गानि) हस्तपादादीनि (अजग्रभम्) (सर्वा) सर्वाणि (रात्रीणाम्) रात्रीणां मध्ये (अतिशर्वरे) कॄगॄशॄवॄचतिभ्यः ष्वरच्। उ० २।१२१। इति शॄ हिंसायाम्-ष्वरच्। शर्वरं तमः। अत्यन्ततमसि ॥