न भूमिं॒ वातो॒ अति॑ वाति॒ नाति॑ पश्यति॒ कश्च॒न। स्त्रिय॑श्च॒ सर्वाः॑ स्वा॒पय॒ शुन॒श्चेन्द्र॑सखा॒ चर॑न् ॥
पद पाठ
न । भूमिम् । वात: । अति । वाति । न । अति । पश्यति । क: । चन । स्रिय: । च । सर्वा: । स्वापय । शुन: । च । इन्द्रऽसखा । चरन् ॥५.२॥
अथर्ववेद » काण्ड:4» सूक्त:5» पर्यायः:0» मन्त्र:2
0 बार पढ़ा गया
पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी
बच्चों के सुलाने का गीत अर्थात् लोरी।
पदार्थान्वयभाषाः - (न) न (वातः) पवन (भूमिम्) भूमि पर (अति) अत्यन्त (वाति) चलता है, और (न) न (कश्चन) कोई जन (अति) ऊपर से (पश्यति) देखता है, [हे पवन !] (इन्द्रसखा) इन्द्र अर्थात् जीवात्मा को अपना सखा रखनेवाला तू, (चरन्) चलता हुआ, (सर्वाः स्त्रियः) सब स्त्रियों (च) और (शुनः) कुत्तों को (च) भी (स्वापय) सुला दे ॥२॥
भावार्थभाषाः - मनुष्य प्रयत्न करे कि रात्री को सोते समय तीव्र वायु वा अन्य किसी तुच्छ कारण से निद्रा भङ्ग न हो और न बाहिरी पुरुष गुप्त बातें सुने ॥२॥
टिप्पणी: २−(न) निषेधे (भूमिम्) पृथिवीम् (वातः) अ० १।११।६। पवनः (अति) अतिशयेन (वाति) गच्छति (पश्यति) प्रेक्षते (कश्चन) कोऽपि जनः (स्त्रियः) अ० १।८।१। स्त्यायति स्तौति वा गुणान् स्तूयते वा सा स्त्री। नारीः (सर्वाः) (स्वापय) निद्रापय (शुनः) श्वन्नुक्षन्पूषन्०। उ० १।१५९। इति दुओश्वि गतिवृद्ध्योः-कनिन्। श्वयतीति श्वा। कुक्कुरान् (च) (इन्द्रसखा) इन्द्रियमिन्द्रलिङ्गमिन्द्रदृष्ट०। पा० ५।२।९३। इति इन्द्र आत्मा।इन्द्र आत्मा स सखा यस्य प्राणवायोस्तदात्मकः-इति सायणः। आत्मप्रियः। वातः (चरन्) देहे वर्तमानः ॥
