पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी
मनुष्य बल को बढ़ावे।
पदार्थान्वयभाषाः - (ऋषभाणाम्) श्रेष्ठ [अथवा कांकड़ासिंगी आदि] (ओषधीनाम्) ओषधियों में से (शुष्मा) बलवाली (सारा) श्रेष्ठ [वा वृषा नाम ओषधि] (उत्=उदेजतु) उदय हो। (तनूवशिन्) हे शरीरों को वश में रखनेवाले (इन्द्र) बड़े ऐश्वर्यवाले सद्वैद्य ! (पुंसाम्) रक्षाशील पुरुषों के मध्य (वृष्ण्यम्) बल (अस्मिन्) इस मनुष्य में (संधेहि) यथावत् धारण करदे ॥४॥
भावार्थभाषाः - सद्वैद्य प्रयत्न करें कि उत्तम सारवती बलवर्धक [वृषा आदि] ओषधियों के सेवन से मनुष्य ऐसे वीर्यवान् हों कि शूरवीरों के मध्य उनके बल की प्रशंसा होवे ॥४॥ (ऋषभ) और (सारा) श्रेष्ठ वाचक हैं और ओषधि विशेष भी हैं ॥
टिप्पणी: ४−(उत्) उदेजतु-म० २। (शुष्मा) म० २। बलवती (ओषधीनाम्) वीरुधां मध्ये (सारा) सृ-घञ्, टाप्। श्रेष्ठा। यद्वा। सृ णिच्-अच्, टाप् दूर्वा। शातला-यथा। शातला सप्तला सारा विमला विदुला च सा। तथा निगदिता भूरिरेफा चर्मकषेत्यपि। इति शब्दकल्पद्रुमः (ऋषभाणाम्) अ० ३।२३।४। ऋष गतौ दर्शने च-अभक्। टाप्। श्रेष्ठानाम्। ऋषभौषधादिरसानाम् (सार ऋषभाणाम्) ऋत्यकः। पा० ६।१।१२८। इति प्रकृतिभावः। (पुंसाम्) अ० १।८।१। पा रक्षणे-डुमसुन्। रक्षणशीलानां पुरुषाणां मध्ये (इन्द्र) परमैश्वर्यवन् सद्वैद्य (वृष्ण्यम्) खलयवमाषतिलवृषब्रह्मणश्च। पा० ५।१।७। इति वृषन्-यत्। वृष्णे-इन्द्राय जीवाय हितं बलम्। वीर्यम्। (अस्मिन्) पुरुषे (संधेहि) सम्यग् धारय (तनूवशिन्) अ० १।७।२। हे तनूनां शरीराणां वशयितः ॥
