वांछित मन्त्र चुनें
249 बार पढ़ा गया

उच्छुष्मौष॑धीनां॒ सार॑ ऋष॒भाणा॑म्। सं पुं॒सामि॑न्द्र॒ वृष्ण्य॑म॒स्मिन्धे॑हि तनूवशिन् ॥

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

उत् । शुष्मा । ओषधीनाम् । सारा । ऋषभाणाम् । सम् । पुंसाम् । इन्द्र । वृष्ण्यम् । अस्मिन् । धेहि । तनूऽवशिन् ॥४.४॥

अथर्ववेद » काण्ड:4» सूक्त:4» पर्यायः:0» मन्त्र:4


पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी

मनुष्य बल को बढ़ावे।

पदार्थान्वयभाषाः - (ऋषभाणाम्) श्रेष्ठ [अथवा कांकड़ासिंगी आदि] (ओषधीनाम्) ओषधियों में से (शुष्मा) बलवाली (सारा) श्रेष्ठ [वा वृषा नाम ओषधि] (उत्=उदेजतु) उदय हो। (तनूवशिन्) हे शरीरों को वश में रखनेवाले (इन्द्र) बड़े ऐश्वर्यवाले सद्वैद्य ! (पुंसाम्) रक्षाशील पुरुषों के मध्य (वृष्ण्यम्) बल (अस्मिन्) इस मनुष्य में (संधेहि) यथावत् धारण करदे ॥४॥
भावार्थभाषाः - सद्वैद्य प्रयत्न करें कि उत्तम सारवती बलवर्धक [वृषा आदि] ओषधियों के सेवन से मनुष्य ऐसे वीर्यवान् हों कि शूरवीरों के मध्य उनके बल की प्रशंसा होवे ॥४॥ (ऋषभ) और (सारा) श्रेष्ठ वाचक हैं और ओषधि विशेष भी हैं ॥
टिप्पणी: ४−(उत्) उदेजतु-म० २। (शुष्मा) म० २। बलवती (ओषधीनाम्) वीरुधां मध्ये (सारा) सृ-घञ्, टाप्। श्रेष्ठा। यद्वा। सृ णिच्-अच्, टाप् दूर्वा। शातला-यथा। शातला सप्तला सारा विमला विदुला च सा। तथा निगदिता भूरिरेफा चर्मकषेत्यपि। इति शब्दकल्पद्रुमः (ऋषभाणाम्) अ० ३।२३।४। ऋष गतौ दर्शने च-अभक्। टाप्। श्रेष्ठानाम्। ऋषभौषधादिरसानाम् (सार ऋषभाणाम्) ऋत्यकः। पा० ६।१।१२८। इति प्रकृतिभावः। (पुंसाम्) अ० १।८।१। पा रक्षणे-डुमसुन्। रक्षणशीलानां पुरुषाणां मध्ये (इन्द्र) परमैश्वर्यवन् सद्वैद्य (वृष्ण्यम्) खलयवमाषतिलवृषब्रह्मणश्च। पा० ५।१।७। इति वृषन्-यत्। वृष्णे-इन्द्राय जीवाय हितं बलम्। वीर्यम्। (अस्मिन्) पुरुषे (संधेहि) सम्यग् धारय (तनूवशिन्) अ० १।७।२। हे तनूनां शरीराणां वशयितः ॥