वांछित मन्त्र चुनें
190 बार पढ़ा गया

यः प्रा॑ण॒तो नि॑मिष॒तो म॑हि॒त्वैको॒ राजा॒ जग॑तो ब॒भूव॑। यस्य॑ छा॒यामृतं॒ यस्य॑ मृ॒त्युः कस्मै॑ दे॒वाय॑ ह॒विषा॑ विधेम ॥

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

य: । प्राणत: । निऽमिषत: । महिऽत्वा । एक: । राजा । जगत: । बभूव । यस्य । छाया । अमृतम् । यस्य । मृत्यु: । कस्मै । देवाय । हविषा । विधेम ॥२.२॥

अथर्ववेद » काण्ड:4» सूक्त:2» पर्यायः:0» मन्त्र:2


पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी

ब्रह्म विद्या का उपदेश।

पदार्थान्वयभाषाः - (यः) जो (महित्वा=०-त्वेन) अपनी महिमा से (प्राणतः) श्वास लेते हुए, चेतन और (निमिषतः) आँख मूदे हुए, अचेतन (जगतः) जगत् का (एकः) एक (राजा) राजा (बभूव) हुआ है। (यस्य) जिसकी (छाया) छाया [छाया समान अनुगामी अथवा आश्रय वा कान्ति अर्थात् ज्ञान] (अमृतम्) अमरपन [जीवन वा पुरुषार्थ वा जीवन की सफलता, मोक्ष पद] है और (यस्य=यस्यच्छाया) जिसकी [छाया अर्थात् छाया समान अनुगामी अथवा अनाश्रय, वा प्रकाश का ढकना, अज्ञान] (मृत्युः) मरण [शरीर त्याग वा निरुत्साह, वा जीवन की विफलता, नरक] है, उस (कस्मै) प्रजापति सुखदाता परमेश्वर की (देवाय) श्रेष्ठ गुण के लिये (हविषा) भक्ति के साथ (विधेम) सेवा किया करें ॥२॥
भावार्थभाषाः - जो मनुष्य सब चेतन और अचेतन जगत् के एक स्वामी परमेश्वर की आज्ञा में चलता है, वह जीते जागते हृदयवाला पुरुष पुरुषार्थ करके अमर [यशस्वी वा मुक्त] हो जाता है और इसके विपरीत मरे मन-वाला निरुत्साही मृतक सा होकर नरक भोगता है ॥२॥ यह मन्त्र कुछ भेद से ऋ० १०।१२१।३, २ और यजु० २५।११, १३ में है ॥
टिप्पणी: २−(यः) प्रजापतिः कः (प्राणतः) अन प्राणने-शतृ। प्रश्वसतः। चेतनस्य (निमिषतः) मिष स्पर्धायाम्-शतृ। तुदादित्वात् शः। निमेषणं निमीलनं चक्षुर्मुद्रणं कुर्वतः। अचेतनस्य (महित्वा) सर्वधातुभ्य इन्। उ० ४।११८। इति मह पूजायाम्-इन्। महेर्महतो भावो महित्वम्। यद्वा। अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते। उ० ४।१०५। इति मह-भावे इत्वन्। सुपां सुलुक्०। पा० ७।१।३९। इति तृतीयाया आकारः। महित्वेन। महत्त्वेन (एकः) अद्वितीयः (राजा) शासकः अधिपतिः (जगतः) संसारस्य (बभूव) (यस्य) कस्य। प्रजापतेः (छाया) माछाशसिभ्यो यः। उ० ४।१०९। इति छो छेदने-य, टाप्। गृहनाम-निघ० ३।४। आश्रयः, इत्यर्थः। कान्तिः प्रकाशः। प्रतिबिम्बम्। प्रकाशावरणम् अज्ञानमित्यर्थः। यद्वा। छायेव अनुगामी वशीभूतः (अमृतम्) भावे-क्त। अमरणम्। जीवनम्। जीवनसाफल्यम् (यस्य) यस्यच्छाया (मृत्युः) मरणम्। जीवनवैफल्यम्। अन्यद् गतम्। म० १ ॥