वांछित मन्त्र चुनें
183 बार पढ़ा गया

सह॑स्रधाम॒न्विशि॑खा॒न्विग्री॑वां छायया॒ त्वम्। प्रति॑ स्म च॒क्रुषे॑ कृ॒त्यां प्रि॒यां प्रि॒याव॑ते हर ॥

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

सहस्रऽधामन् । विऽशिखान् । विऽग्रीवान् । शायय । त्वम् । प्रति । स्म । चक्रुषे । कृत्याम् । प्रियाम् । प्रियऽवते । हर ॥१८.४॥

अथर्ववेद » काण्ड:4» सूक्त:18» पर्यायः:0» मन्त्र:4


पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी

राजा के धर्म का उपदेश।

पदार्थान्वयभाषाः - (सहस्रधामन्) हे सहस्रों धारण, पोषण और दानवाले राजन् ! (त्वम्) तू (विशिखान्) विरुद्ध प्रकार से सोनेवाले, वा विरुद्ध गतिवाले, (विग्रीवान्) विरुद्ध रीति से खानेवाले [दुष्टों] को (शायय) सुला दे [गिरा दे]। (कृत्याम्) दुष्क्रिया (चक्रुषे) करनेवाले पुरुष को (प्रति) प्रत्यक्ष (स्म) अवश्य [वैसी ही दण्ड पीड़ा] (हर) पहुँचा [जैसे] (प्रियाम्) प्रिया, भार्या को (प्रियावते) उसके स्वामी के पास [प्रत्यक्ष पहुँचाते हैं] ॥४॥
भावार्थभाषाः - राजा अनेक प्रकार से प्रजा का रक्षण आदि करता हुआ दुष्टों को दण्ड पहुँचावे, जैसे भूली भटकी स्त्री को उसके स्वामी के पास प्रत्यक्ष पहुँचा देते हैं ॥४॥
टिप्पणी: ४−(सहस्रधामन्) सर्वधातुभ्यो मनिन्। उ० ४।१४५। इति डुधाञ् धारणपोषणदानेषु-मनिन्। हे असंख्यातधारणपोषणदानयुक्त राजन् ! (विशिखान्) शीङो हस्वश्च। उ० ५।२४। इति शीङ् शयने-ख, ह्रस्वो, गुणाभावश्च। यद्वा, शिखि गतौ-क, नलोपः। विरुद्धनिद्रान्। विरुद्धगतीन् (विग्रीवान्) शेवायह्वजिह्वाग्रीवा०। उ० १।१५४। इति गॄ निगरणे-वन्। ग्री इत्यादेशः। विरुद्धं निगलनशीलान् भक्षकान् दुष्टान् (शायय) शीङ् शयने-णिच्। स्वापय। निद्रापय पातय। (त्वम्) (प्रति) प्रत्यक्षम् (स्म) अवश्यम् (चक्रुषे) करोतेः क्वसुः। कृतवते पुरुषाय (कृत्याम्) हिंसां दुष्क्रियाम् (प्रियाम्) प्रीञ् प्रीणने-क, टाप्। भार्य्यां यथा (प्रियावते) प्रियया भार्यया तद्वते (हर) प्रापय=दण्डपीडां प्रापय ॥