282 बार पढ़ा गया
त्राय॑न्तामि॒मं दे॒वास्त्राय॑न्तां म॒रुतां॑ ग॒णाः। त्राय॑न्तां॒ विश्वा॑ भू॒तानि॒ यथा॒यम॑र॒पा अस॑त् ॥
पद पाठ
त्रायन्ताम् । इमम् । देवा: । त्रायन्ताम् । मरुताम् । गणा: । त्रायन्ताम् । विश्वा । भूतानि । यथा । अयम् । अरपा: । असत् ॥१३.४॥
अथर्ववेद » काण्ड:4» सूक्त:13» पर्यायः:0» मन्त्र:4
पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी
स्वास्थ्यरक्षा का उपदेश।
पदार्थान्वयभाषाः - (देवाः) इन्द्रियाँ (इमम्) इस [जीव] की (त्रायन्ताम्) रक्षा करें, और (मरुताम्) पवनों [श्वासप्रश्वासों] के (गणाः) प्रवाह (त्रायन्ताम्) रक्षा करें। और (विश्वा=०-नि) सब (भूतानि) पृथिवी, जल, तेज, वायु और आकाश, पाँच तत्त्व (त्रायन्ताम्) रक्षा करें, (यथा) जिससे (अयम्) यह [प्राणी] (अरपाः) दोषरहित (असत्) रहे ॥४॥
भावार्थभाषाः - मनुष्य इन्द्रियों के शोधन और श्वास प्रश्वास के यथावत् प्राणायाम से पञ्च भूतों को सम रख कर सदा हृष्ट पुष्ट रहें ॥४॥
टिप्पणी: ४−(त्रायन्ताम्) रक्षन्तु (इमम्) प्राणिनम् (देवाः) इन्द्रियाणि (मरुताम्) वायूनां श्वासप्रश्वासानाम् (गणाः) समूहाः। प्रवाहाः (विश्वा) विश्वानि सर्वाणि (भूतानि) पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशानि (यथा) येन प्रकारेण (अयम्) देहस्थो जीवः (अरपाः) न विद्यन्ते रपांसि पापानि यस्मिन्निति बहुव्रीहौ। नञ्सुभ्याम्। पा० ६।२।१७२। इति उत्तरपदान्तोदात्तः। अपापः। निर्दोषः (असत्) लोट्। भवेत् ॥
