वांछित मन्त्र चुनें
181 बार पढ़ा गया

अ॑न॒ड्वान्दु॑हे सुकृ॒तस्य॑ लो॒क एनं॑ प्याययति॒ पव॑मानः पु॒रस्ता॑त्। प॒र्जन्यो॒ धारा॑ म॒रुत॒ ऊधो॑ अस्य य॒ज्ञः पयो॒ दक्षि॑णा॒ दोहो॑ अस्य ॥

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

अनड्वान् । दुहे । सुऽकृतस्य । लोके । आ । एनम् । प्याययति । पवमान: । पुरस्तात् । पर्जन्य: । धारा: । मरुत: । ऊध: । अस्य । यज्ञ: । पय: । दक्षिणा । दोह: । अस्य ॥११.४॥

अथर्ववेद » काण्ड:4» सूक्त:11» पर्यायः:0» मन्त्र:4


पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी

ब्रह्मविद्या और पुरुषार्थ का उपदेश।

पदार्थान्वयभाषाः - (अनड्वान्) प्राण वा जीविका पहुँचानेवाला परमेश्वर (सुकृतस्य) पुण्य के (लोके) स्थान में (दुहे= दुग्धे) पूर्ण करता है, (पवमानः) शुद्ध करनेवाला परमात्मा (पुरस्तात्) पहिले से ही (एनम्) इस [जीव] को (आ प्याययति) सब प्रकार बढ़ाता है। (अस्य) इस [परमेश्वर] की (धाराः) धारण शक्तियाँ (पर्जन्यः) मेघ [के समान] हैं, और (ऊधः) वहन वा ले चलने का सामर्थ्य (मरुतः) पवन [के समान] है, (अस्य) इसकी (यज्ञः) संगतिक्रिया (पयः) दूध [के समान] है, और (दक्षिणः) दानशक्ति (दोहः) दोहनी [के समान] है ॥४॥
भावार्थभाषाः - वह जगदीश्वर पुण्यात्माओं की इच्छा पूर्ण करता है, और सृष्टि की आदि में वेद देकर सबकी वृद्धि करता है और जैसे मेघ, वायु आदि पदार्थ उपकारी हैं, इसी प्रकार वह परमात्मा मेघ, पवन आदिकों का धारण करनेवाला आदिमूल है ॥४॥
टिप्पणी: ४−(अनड्वान्) म० १। प्राणस्य जीवनस्य वा प्रापकः परमेश्वरः (दुहे) लोपस्त आत्मनेपदेषु। पा० ७।१।४१। इति तलोपः। दुग्धे। इष्टं प्रपूरयति (सुकृतस्य) पुण्यकर्मणः (लोके) लोकृ दर्शने-घञ्। भुवने। गृहे (एनम्) इमं जीवं संसारं वा (आ प्याययति) प्रवर्धयति, (पवमानः) अ० ३।३१।२। संशोधकः परमेश्वरः (पुरस्तात्) अग्रतः। सृष्ट्यादौ (पर्जन्यः) अ० १।२।१। मेघ इव (धारा) धृ धारणे णिच्-अङ्, टाप्। धार्य्यते यया। धारणशक्तयः (मरुतः) अ० १।२०।१। वायुरिव (ऊधः) श्वेः सम्प्रसारणं च। उ० ४।१९३। इति वह-असुन्। धातोः सम्प्रसारणे कृते दीर्घत्वं धकारश्चान्तादेशः। वहनसामर्थ्यम् (अस्य) अनडुहः परमेश्वरस्य (यज्ञः) संगतिकरणम् (पयः) दुग्धमिव (दक्षिणा) द्रुदक्षिभ्यामिनन्। उ० २।५०। इति दक्ष वृद्धिशैघ्र्ययोः-इनन्। टाप्। दक्षिणा दक्षतेः समर्द्धयतिकर्मणः, दक्षिणो हस्तो दक्षतेरुत्साहकर्मणो दाशतेर्वा स्याद् दानकर्मणः-निरु० १।७। दानशक्तिः (दोहः) दुह प्रपूरणे-घञ्। दोहनपात्रमिव ॥