वांछित मन्त्र चुनें
209 बार पढ़ा गया

द्वाद॑श॒ वा ए॒ता रात्री॒र्व्रत्या॑ आहुः प्र॒जाप॑तेः। तत्रोप॒ ब्रह्म॒ यो वेद॒ तद्वा अ॑न॒डुहो॑ व्र॒तम् ॥

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

द्वादश । वै । एता: । रात्री: । व्रत्या: । आहु: । प्रजाऽपते: । तत्र । उप । ब्रह्म । य: । वेद । तत् । वै । अनडुह: । व्रतम् ॥११.११॥

अथर्ववेद » काण्ड:4» सूक्त:11» पर्यायः:0» मन्त्र:11


पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी

ब्रह्मविद्या और पुरुषार्थ का उपदेश।

पदार्थान्वयभाषाः - (द्वादश) बारह (एताः) प्राप्तियोग्य (रात्रीः) विषय ग्रहण करनेवाली और विज्ञान देनेवाली मन बुद्धि सहित पाँच ज्ञानेन्द्रियों और पाँच कर्मेन्द्रियों को (प्रजापतेः) प्रजापालक परमात्मा के (व्रत्याः) व्रतयोग्य (वै) निश्चय करके [वे विज्ञानी] (आहुः) बताते हैं। (तत्र) उन [मन बुद्धि सहित इन्द्रियों] में (यः) गतिशील पुरुषार्थी पुरुष (अनडुहः) जीवन पहुँचानेवाले परमेश्वर के (तत्) विस्तृत (ब्रह्म) वेदविज्ञान और (व्रतम्) व्रत को (वै) निश्चय करके (उप) आदर से (वेद) जानता है ॥११॥
भावार्थभाषाः - मन बुद्धि और इन्द्रियों से योगी पुरुषार्थी लोग परमात्मा के गुण कर्म स्वभाव को जान कर संसार में उन्नति करते हैं ॥११॥
टिप्पणी: ११−(द्वादश) द्वे च दश च (वै) वा गतौ-डै। निश्चयेन (एताः) हसिमृग्रिण्वा०। उ० ३।८६। इति इण् गतौ-तन्। प्राप्तव्याः। (रात्रीः) राशदिभ्यां त्रिप्। उ० ४।६७। इति रा दानग्रहणयोः-त्रिप्। विषयग्रहीतॄणि विज्ञानदातॄणि मनोबुद्धिसहितानि पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च (व्रत्याः) व्रतं व्याख्यातम्-अ० २।३०।२। व्रत-यत्। व्रतहिताः। कर्मयोग्याः (आहुः) ब्रूञ् व्यक्तायां वाचि-लट्। ब्रुवन्ति विज्ञानिनः (प्रजापतेः) प्रजापालकस्य अनडुहः (तत्र) रात्रिषु (उप) आदरेण (ब्रह्म) अ० १।८।४। वेदविज्ञानम् (यः) या गतौ-ड। याता। गतिशीलः (वेद) वेत्ति (तत्) त्यजितनि०। उ० १।१३२। इति तनु विस्तारे-अदि। विस्तृतम्। (अनडुहः) म० १। प्राणप्रापकस्य परमेश्वरस्य (व्रतम्) वरणीयं कर्म ॥