वांछित मन्त्र चुनें
175 बार पढ़ा गया

अच्छ॑ त्वा यन्तु ह॒विनः॑ सजा॒ता अ॒ग्निर्दू॒तो अ॑जि॒रः सं च॑रातै। जा॒याः पु॒त्राः सु॒मन॑सो भवन्तु ब॒हुं ब॒लिं प्रति॑ पश्यासा उ॒ग्रः ॥

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

अच्छ । त्वा । यन्तु । हविन: । सऽजाता: । अग्नि: । दूत: । अजिर: । सम् । चरातै ।जाया: । पुत्रा: । सुऽमनस: । भवन्तु । बहुम् । बलिम् । प्रति । पश्यासै । उग्र: ॥४.३॥

अथर्ववेद » काण्ड:3» सूक्त:4» पर्यायः:0» मन्त्र:3


पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी

राजतिलक का उत्सव।

पदार्थान्वयभाषाः - (हविनः) पुकार करनेवाले (सजाताः) सजातीय लोग (त्वा) तुझको (अच्छ) सन्मुख आकर (यन्तु) मिलें। (अग्निः) आग के समान (दूतः) तापकारी और (अजिरः) वेगवान् [आप] (सम्) यथायोग्य (चरातै) आचरण करें। (जायाः) हमारी धर्मपत्नियाँ और (पुत्राः) कुलशोधक वा बहुरक्षक सन्तान (सुमनसः) प्रसन्नमन (भवन्तु) रहें। (उग्रः) तेजस्वी तू (बहुं बलिम्) बहुत भेंट को (प्रति) सन्मुख (पश्यासै) देखे ॥३॥
भावार्थभाषाः - सब भाई-बन्धु और प्रजागण राजा से मिले रहें और प्रसन्न होके (बलि) राजग्राह्य भागकर आदि देवें और वह राजा भी उनकी रक्षा में सर्वथा तत्पर रहे ॥३॥
टिप्पणी: ३−(अच्छ)। (अभिमुखम्)। (यन्तु)। गच्छन्तु, प्राप्नुवन्तु। (हविनः)। हव इनि। आह्वानशीलाः। (सजाताः)। समानजन्मानः। बान्धवाः। (अग्निः)। पावकवद् राजा। (दूतः)। अ० ३।२।१। (तापकारी)। गतिशीलः। (अजिरः)। अजिरशिशिरशिथिल०। उ० १।५३। इति अज गतिक्षेपणयोः-किरच्। गमनशीलः। प्रजाप्रेरकः। (सम्)। सम्यक्। विधिवत्। (चरातै)। चरतेर्लेटि आडागमः। वैतोऽन्यत्र। पा० ३।४।९६। इत्यैकारः। आचरतु भवान्। (जायाः)। जनेर्यक्। स० ४।१११। इति जन जनने-यक्, आत्वम्, टाप्। जनयति वीरान्। भार्याः। (पुत्राः)। अ० १।११।५। षूञ् शोधे-क्त्र। पुत्रः पुरु त्रायते निपरणाद् [पालनात्] वा पुं नरकं ततस्त्रायत इति वा-निरु० २।११। कुलशोधकाः। बहुरक्षका वा दुःखनाशका वा सन्तानाः। वीराः पुत्री पुत्राः। (सुमनसः)। शोभनमनस्काः। प्रसन्नचित्ताः। (भवन्तु)। सन्तु। (बहुम्)। लङ्घिबंह्योर्नलोपश्च। उ० १।२९। बहि वृद्धौ-कु, नलोपः। विपुलम्। (बलिस्)। सर्वाधातुभ्य इन्। उ० ४।११८। इति बल संवरणे, दाने-इन्। बल्यते दीयते स बलिः। राजग्राह्यं भागम्। करम्। उपहारम्। पूजासामग्रीम्। (प्रति)। अभिमुखम्। (पश्यासै)। दृशेर्लेटि आडैत्वे, यथा (चरातै) शब्दे। आत्मनेपदम्। पश्य। (उग्रः) उत्कटः। तेजस्वी ॥