189 बार पढ़ा गया
ह्वय॑न्तु त्वा प्रतिज॒नाः प्रति॑ मि॒त्रा अ॑वृषत। इ॑न्द्रा॒ग्नी विश्वे॑ दे॒वास्ते॑ वि॒शि क्षेम॑मदीधरन् ॥
पद पाठ
ह्वयन्तु । त्वा । प्रतिऽजना: । प्रति । मित्रा: । अवृषत ।इन्द्राग्नी इति । विश्वे । देवा: । ते । विशि । क्षेमम् । अदीधरन् ॥३.५॥
अथर्ववेद » काण्ड:3» सूक्त:3» पर्यायः:0» मन्त्र:5
पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी
राजा और प्रजा के धर्म का उपदेश।
पदार्थान्वयभाषाः - (प्रतिजनाः) प्रतिकूलजन (त्वा) तुझे (ह्वयन्तु) बुलावें। (मित्राः) स्नेही पुरुषों ने (प्रति) प्रत्यक्ष (अवृषत) सेवा की है। (इन्द्राग्नी) वायु और अग्नि [के समान गुणवाले] (ते) उन (विश्वे देवाः) सब तेजस्वी पुरुषों ने (विशि) प्रजा में (क्षेमम्) कुशल (अदीधरन्) स्थापित की है ॥५॥
भावार्थभाषाः - जिस राजा को प्रजागण चुनते हैं, बैरी लोग उस राजा के आधीन रहते हैं और विद्वान् शूरवीर पुरुष प्रजा में उन्नति करते हैं ॥५॥
टिप्पणी: ५−(ह्वयन्तु)। आह्वयन्तु। (त्वा)। त्वां धर्मात्मानम्। (प्रतिजनाः)। प्रतिकूलजनाः। शत्रवः। (प्रति)। प्रत्यक्षम्। (मित्राः)। अ० १।३।२। स्नेहिनः। (अवृषत)। वृङ् संभक्तौ-छान्दसे लुङि रूपम्। सेवितवन्तः। (इन्द्राग्नी)। वायुपावकौ। तद्वद्गुणवन्तः पुरुषाः। (विश्वे)। सर्वे। (देवाः)। तेजस्विनो व्यवहारिणो वा जनाः। (ते)। उदात्तोऽयं शब्दः। प्रसिद्धाः। (विशि)। प्रजायाम्। (क्षेमम्)। अर्त्तिस्तुसुहुसुधृक्षिक्षु०। उ० १।१४०। इति क्षि क्षयैश्वर्ययोः-मन्। क्षयति दुःखं नाशयतीति, ऐश्वर्यवान् भवतीति चानेन। कुशलम्। ऐश्वर्यम्। (अदीधरन्)। धृ धारणे-ण्यन्तात् लुङि चङि रूपम्। धृतवन्तः ॥
