देवता: प्रतीची दिक्, वरुणः, पृदाकुः, अन्नम्
ऋषि: अथर्वा
छन्द: पञ्चपदा ककुम्मतीगर्भाष्टिः
स्वर: शत्रुनिवारण सूक्त
262 बार पढ़ा गया
प्र॒तीची॒ दिग्वरु॒णोऽधि॑पतिः॒ पृदा॑कू रक्षि॒तान्न॒मिष॑वः। तेभ्यो॒ नमो॑ऽधिपतिभ्यो॒ नमो॑ रक्षि॒तृभ्यो॒ नम॒ इषु॑भ्यो॒ नम॑ एभ्यो अस्तु। यो॒स्मान्द्वेष्टि॒ यं व॒यं द्वि॒ष्मस्तं वो॒ जम्भे॑ दध्मः ॥
पद पाठ
प्रतीची । दिक् । वरुण: । अधिऽपति: । पृदाकु: । रक्षिता । अन्नम् । इषव: । तेभ्य: । नम: । अधिपतिऽभ्य: । नम: । रक्षितृऽभ्य: । नम: । इषुऽभ्य: । नम: । एभ्य: । अस्तु । य: । अस्मान् । द्वेष्टि । यम् । वयम् । द्विष्म: । तम् । व: । जम्भे । दध्म:॥२७.३॥
अथर्ववेद » काण्ड:3» सूक्त:27» पर्यायः:0» मन्त्र:3
पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी
सेना व्यूह का उपदेश।
पदार्थान्वयभाषाः - (प्रतीची=०-च्याः) पश्चिम वा पीछे की (दिक्=दिशः) दिशा का (वरुणः) शत्रुओं का रोकनेवाला, वरुण [पदवाला सेनापति] (अधिपतिः) अधिष्ठाता हो, (पृदाकः) अजगर, बिच्छू, बाघ, चीता वा हाथी [के समान सेना व्यूह] (रक्षिता) रक्षक हो, और (अन्नम्) अन्न (इषवः) बाण होवें। (तेभ्यः अधिपतिभ्यः) उन अधिष्ठाताओं और.... [म० १] ॥३॥
भावार्थभाषाः - उक्त दिशा में (वरुण) नाम अधिकारी सेनापति (पृदाकः) नाम सेनाव्यूह बनाकर, और अन्न आदि सामग्री एकत्र रखकर शत्रुओं को जीतकर... [म० १] ॥३॥
टिप्पणी: ३−(प्रतीची) प्रतीच्याः पश्चिमायाः पश्चाद्भागस्थाया वा (दिक्) दिशः (वरुणः) वारयति शत्रूनिति। शत्रुनिवारकः सेनापतिः (पृदाकुः) अ० १।२७।१। अजगरः। वृश्चिकः। व्याघ्रः। चित्रकः। गजः। तद्वत् सेनाव्यूहः (अन्नम्) अद भक्षणे-क्त। सेनारक्षासाधनं भोजनम्। अन्यद् गतम् ॥
