149 बार पढ़ा गया
पुमां॑सं पु॒त्रं ज॑नय॒ तं पुमा॒ननु॑ जायताम्। भवा॑सि पु॒त्राणां॑ मा॒ता जा॒तानां॑ ज॒नया॑श्च॒ यान् ॥
पद पाठ
पुमांसम् । पुत्रम् । जनय । तम् । पुमान् । अनु । जायताम् । भवासि । पुत्राणाम् । माता । जातानाम् । जनया: । च । यान् ॥२३.३॥
अथर्ववेद » काण्ड:3» सूक्त:23» पर्यायः:0» मन्त्र:3
पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी
वीर सन्तान उत्पन्न करने के उपदेश।
पदार्थान्वयभाषाः - [हे वधू] (पुमांसम्) रक्षा करनेवाला (पुत्रम्) बहुरक्षक, वीर सन्तान (जनय) उत्पन्न कर, (तम् अनु) उसके पीछे (पुमान्) रक्षा करनेवाला वीर बालक (जायताम्) उत्पन्न होवे। (जातानाम्) उत्पन्न हुए (पुत्राणाम्) नरक से बचानेवाले सन्तानों की (माता) माननीय माता (भवासि) हो, (च) और [उनकी भी] (यान्) जिनको (जनयाः) तू उत्पन्न करे ॥३॥
भावार्थभाषाः - माता पिता ब्रह्मचर्य और इष्ट भोजन, छादन, व्यायाम आदि से प्रयत्न करें कि उनके सब पुत्र पुत्री सदैव पराक्रमी उत्पन्न होवे और माता पिता तथा संसार की सेवा करके पुमान् रक्षक बने रहें ॥३॥
टिप्पणी: ३−(पुमांसम्) म० २। रक्षणसमर्थम्। (पुत्रम्) म० २। पुरुत्रातारम्। नरकात् त्रातारम्। सन्तानम्। (जनय) उत्पादय। (तम् अनु) तमनुसृत्य। तत्पश्चात्। (भवासि) लेटि आडागमः। त्वं भूयाः। (माता) अ० १।२।१। माननीया। जननी (जातानाम्) उत्पन्नानाम्। (जनयाः) जनेर्ण्यन्तात् लेटि आडागमः। त्वं जनयेः। (यान्) पुत्रान्, तेषामपि-इति शेषः। अन्यद् गतम् ॥
