वांछित मन्त्र चुनें
77 बार पढ़ा गया

येन॑ ह॒स्ती वर्च॑सा संब॒भूव॒ येन॒ राजा॑ मनु॒ष्ये॑ष्व॒प्स्वन्तः। येन॑ दे॒वा दे॒वता॒मग्र॒ आय॒न्तेन॒ माम॒द्य वर्च॒साग्ने॑ वर्च॒स्विनं॑ कृणु ॥

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

येन । हस्ती । वर्चसा । सम्ऽबभूव । येन । राजा । मनुष्येषु । अप्ऽसु । अन्त: । येन । देवा: । देवताम् । अग्रे । आयन् । तेन । माम् । अद्य । वर्चसा । अग्ने । वर्चस्विनम् । कृणु ॥२२.३॥

अथर्ववेद » काण्ड:3» सूक्त:22» पर्यायः:0» मन्त्र:3


पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी

कीर्ति पाने के लिये उपदेश।

पदार्थान्वयभाषाः - (येन) जिस (वर्चसा) तेज से (हस्ती) हाथी, और (येन) जिस [तेज] से (राजा) ऐश्वर्यवान् राजा (मनुष्येषु) मनुष्यों और (अप्सुअन्तः) जल और अन्तरिक्ष के भीतर (संबभूव) पराक्रमी हुआ है, और (येन) जिस [तेज] से (देवाः) देवताओं [महात्मा पुरुषों] ने (अग्रे) पहिले काल में (देवताम्) देवतापन (आयन्) पाया है, (अग्ने) हे ज्ञानस्वरूप जगदीश्वर ! (तेन वर्चसा) उस तेज से (माम्) मुझको (अद्य) आज (वर्चस्विनम्) तेजस्वी (कृणु) कर ॥३॥
भावार्थभाषाः - सब स्त्री पुरुष हाथी आदि पशुओं, और पूर्वज शूरवीर ऋषि महात्माओं के बुद्धि बल का अनुभव करके (अद्य) आज अर्थात् शीघ्र उपाय से जल, थल, और आकाश में, (अग्नि) परमेश्वर की भक्ति के साथ अपनी गति बढ़ावें और अग्नि के समान तेजस्वी होकर संसार में कीर्तिमान् होवें ॥३॥ योगेश्वर पतञ्जलि का वचन है−तीव्रसंवेगानामासन्नः ॥ यो० द० १।२१ ॥ [समाधिलाभ] उग्र अच्छे वेगवालों के समीप होता है ॥
टिप्पणी: ३−(हस्ती) म० १। गजः। (वर्चसा) तेजसा। (संबभूव) समर्थो बभूव। (राजा) राजति ईष्टे स राजा। ऐश्वर्यवान् पुरुषः। (मनुष्येषु) अ० ३।४।६। मनु-यत्, षुगागमः। मननशीलेषु। स्थलप्राणिषु, इत्यर्थः। (अप्सु) उदकेषु-निघ० १।१२। अन्तरिक्षे-निघ० १।३। (अन्तः) मध्ये। (देवाः) विजिगीषवो महात्मानः। (देवताम्) देवत्वम्। माहात्म्यम्। (अग्रे) पर्वकाले। (आयन्) इण् गतौ-लङ्। प्राप्नुवन्। (माम्) उपासकम्। (अद्य) अ० १।१।१। अस्मिन् दिने। तत्कालम्। (अग्ने) हे ज्ञानस्वरूप परमात्मन्। (वर्चस्विनम्) तेजस्विनम्। (कृणु) कुरु ॥