वांछित मन्त्र चुनें
देवता: सीता ऋषि: विश्वामित्रः छन्द: त्रिष्टुप् स्वर: कृषि

शु॒नं सु॑फा॒ला वि तु॑दन्तु॒ भूमिं॑ शु॒नं की॒नाशा॒ अनु॑ यन्तु वा॒हान्। शुना॑सीरा ह॒विषा॒ तोश॑माना सुपिप्प॒ला ओष॑धीः कर्तम॒स्मै ॥

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

शुनम् । सुऽफाला: । वि । तुदन्तु । भूमिम् । शुनम् । कीनाशा: । अनु । यन्तु । वाहान् । शुनासीरा । हविषा । तोशमाना । सुऽपिप्पला: । ओषधी: । कर्तम् । अस्मै ॥१७.५॥

अथर्ववेद » काण्ड:3» सूक्त:17» पर्यायः:0» मन्त्र:5


0 बार पढ़ा गया

पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी

खेती की विद्या का उपदेश।

पदार्थान्वयभाषाः - (सुफालाः) सुन्दर फाले (शुनम्) सुख से (भूमिम्) भूमि को (वि तुदन्तु) जोतें। (कीनाशाः) क्लेश सहनेवाले किसान (वाहान् अनु) बैलादि वाहनों के पीछे-पीछे (शुनम्) सुख से (यन्तु) चलें। (हविषा) जल से (तोशमाना=तोषमानौ) सन्तुष्ट करनेवाले (शुनासीरा=०-रौ) हे पवन और सूर्य तुम दोनों ! (अस्मै) इस पुरुष के लिए (सुपिप्पलाः) सुन्दर फलवाली (ओषधीः) जौ, चावल आदि औषधियाँ (कर्तम्) करो ॥५॥
भावार्थभाषाः - चतुर किसान लोग उत्तम कृषिशस्त्रों, उत्तम बैल आदिकों और पानी आदि की सुधि रखने से उत्तम अन्नादि पदार्थ उत्पन्न करते हैं, इसी प्रकार विद्वान् लोग विद्याबल से अनेक शिल्पों का आविष्कार करके संसार को सुख पहुँचाते और आप सुख भोगते हैं ॥५॥ यह मन्त्र कुछ भेद से ऋ० ४।५७।८ और य० १२।६९ में है ॥ यजुर्वेद अ० २२ म० २२ में वर्णन है−निका॒मे निका॑मे नः प॒र्जन्यो वर्षतु॒ फल॑वत्यो न॒ ओषधयः पच्यन्ताम् ॥ कामना के अनुसार ही हमारे लिए मेह बरसे, हमारे लिए उत्तम फलवाली जो आदि ओषधियाँ पकें ॥
टिप्पणी: ५−(शुनम्) सुखेन। (सुफालाः) फल भेदने-घञ्। फल्यते विदार्यते भूमिरनेन। शोभनाः फला लाङ्गस्थलौहभेदाः। (वि तुदन्तु) तुद व्यथने। विद्गारयन्तु। विकृषयन्तु। (भूमिम्) पृथिवीम्। (कीनाशाः) क्लिशेरीच्चोपधायाः कन् लोपश्च लो नाम् च। उ० ५।५६। इति क्लिशू विबाधने, बधे वा-कन्, उपधाया ईत्वं ललोपो नामागमश्च। क्लेशसहनशीलाः। कर्षकाः। (अनु) अनुसृत्य। (यन्तु) गच्छन्तु। (वाहान्) वहनशीलान् बलीवर्दादीन्। (शुनासीरा) इगुपधज्ञा०। पा० ३।१।१३५। इति शुन गतौ-क। कॄशॄपॄकटिपटि०। उ० ४।३०। इति सृ गतौ-ईरन्, टि लोपः। शुनश्च सीरश्च। देवताद्वन्द्वे च। पा० ६।३।२६। इति पूर्वपददीर्घः। शुनासीरौ शुनो वायुः शु एत्यन्तरिक्षे सीर आदित्यः सरणात्। निरु० ९।४०। हे वाय्वादित्यौ। (हविषा) अ० १।४।३। उदकेन, निघ० १।१२। (तोशमाना) षस्य शः। तोषमाणौ। सन्तोषकौ। (सुपिप्पलाः) कलस्तृपश्च। उ० १।१०४। इति पॄ पालनपूरणयोः-कलप्रत्ययः। पृषोदरादित्वात् साधुः। पिप्पलम्, उदकम्-निघ० १।१२। पिप्पलं पालकं फलम्-इति सायणः-ऋग्वेदभाष्ये म० १।१६४।२२। शोभनफलोपेताः। (ओषधीः) अ० १।२३।१। व्रीहियवाद्याः। (कर्तम्) युवां कुरुतम् (अस्मै) उद्योगिने पुरुषाय ॥