वांछित मन्त्र चुनें
देवता: सीता ऋषि: विश्वामित्रः छन्द: त्रिष्टुप् स्वर: कृषि

यु॒नक्त॒ सीरा॒ वि यु॒गा त॑नोत कृ॒ते योनौ॑ वपते॒ह बीज॑म्। वि॒राजः॒ श्नुष्टिः॒ सभ॑रा असन्नो॒ नेदी॑य॒ इत्सृ॒ण्यः॑ प॒क्वमा य॑वन् ॥

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

युनक्त । सीरा । वि । युगा । तनोत । कृते । योनौ । वपत । इह । बीजम् । विऽराज: । श्नुष्टि: । सऽभरा: । असत् । न: । नेदीय: । इत् । सृण्य: । पक्वम् । आ । यवन् ॥१७.२॥

अथर्ववेद » काण्ड:3» सूक्त:17» पर्यायः:0» मन्त्र:2


0 बार पढ़ा गया

पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी

खेती की विद्या का उपदेश।

पदार्थान्वयभाषाः - (विराजः) हे शोभायमान [किसानो !] (सीरा=सीराणि) हलों को (युनक्त) जोड़ो, (युगा=युगानि) जूओं को (वितनोत) फैलाओ, और (कृते) बने हुए (योनौ) खेत में (इह) यहाँ पर (बीजम्) बीज (वपत) बोओ। (श्नुष्टिः) [तुम्हारी] अन्न की उपज (नः) हमारे लिये (सभराः) भरी पूरी (असत्) होवे, (सृण्यः) हंसुये वा दरांत (इत्) भी (पक्वम्) पके अन्न को (नेदीयः) अधिक निकट (आ यवन्) लावें ॥२॥
भावार्थभाषाः - चतुर किसान यथाविधि खेत जोतकर उत्तम बीज आदि साधनों से उत्तम अन्न आदि पाते हैं, इसी सिद्धान्त पर विद्वान् बलवान् स्त्री पुरुष ब्रह्मचर्य सेवन से यथावत् क्रिया के साथ बलवान् बुद्धिमान् और आयुष्मान् सन्तान उत्पन्न करते हैं, देखो-श्रीमद्दयानन्दकृत संस्कारविधि गर्भाधान प्रकरण ॥२॥ यह मन्त्र कुछ पदभेद से ऋ० १०।१०१।३ और य० १२।६८ में है ॥
टिप्पणी: २−(युनक्त) योजयत। (सीरा) म० १। (वि तनोत) विस्तारयत। (कृते) सम्पादिते। कृष्टे। (योनौ) क्षेत्रे। (वपत) निक्षिपत। (वीजम्) उपसर्गे च संज्ञायाम्। पा० ३।२।९९। इति वि+जन उत्पादने-ड, उपसर्गस्य दीर्घः। यद्वा, वीज प्रजननकान्त्यसनखादनेषु-अच्। इति शब्दकल्पद्रुपे। उत्पत्तिमूलम्। अपत्यम्-निघ० २।२। (इह) अत्र। (विराजः) वि+राजृ दीप्तौ-क्विप्। हे विराजमानाः ! शोभायमानाः कृषीवलाः। (श्नुष्टिः) ष्णुसु अदने, आदाने च-क्तिन्। छान्दसं रूपम्। अन्नोत्पत्तिः। उपलब्धिः। (सभराः) सह+भृञ्-असुन्। भरसा भरणेन सहिता। (असत्) भवेत्। (नः) अस्मभ्यम्। (नेदीयः) अन्तिक-ईयसुन्। अन्तिकबाढयोर्नेदसाधौ। पा० ५।३।६३। इति नेदादेशः। समीपतरम्। (इत्) एव। (सृण्यः) सृवृषिभ्यां कित्। उ० ४।४९। इति सृ गतौ-नि, ङीप्। अङ्कुशाः। लवणसाधनशस्त्राणि। (पक्वम्) पच-क्त। पचो वः। पा० ८।२।५२। इति तस्य वः। प्राप्तपाकम् अन्नम्। (आ यवन्) यु मिश्रणामिश्रणयोः-लेट्। आयुवन्तु। प्रापयन्तु ॥