वि॒श्वाहा॑ ते॒ सद॒मिद्भ॑रे॒माश्वा॑येव॒ तिष्ठ॑ते जातवेदः। रा॒यस्पोषे॑ण॒ समि॒षा मद॑न्तो॒ मा ते॑ अग्ने॒ प्रति॑वेशा रिषाम ॥
पद पाठ
विश्वाहा । ते । सदम् । इत् । भरेम । अश्वायऽइव । तिष्ठते । जातऽवेद: । राय: । पोषेण । सम् । इषा । मदन्त: । मा । ते । अग्ने । प्रतिऽवेशा: । रिषाम ॥१५.८॥
अथर्ववेद » काण्ड:3» सूक्त:15» पर्यायः:0» मन्त्र:8
0 बार पढ़ा गया
पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी
व्यापार के लाभ का उपदेश।
पदार्थान्वयभाषाः - (जातवेदः) हे उत्तम धनवाले पुरुष ! (विश्वाहा=०−हानि) सब दिनों (ते) तेरे [उद्देश्य के] लिये (इत्) ही (सदम्) समाज को (भरेम) भरते रहें, (इव) जैसे (तिष्ठते) थान पर ठहरे हुए (अश्वाय) घोड़े को [घास अन्नादि भरते हैं]। (अग्ने) हे अग्नि समान तेजस्वी विद्वान् ! (रायः) धन की (पोषेण) पुष्टि से और (इषा) अन्न से (समु) अच्छे प्रकार (मदन्तः) आनन्द करते हुए (ते) तेरे (प्रतिवेशाः) सन्मुख रहनेवाले हम लोग (आ रिषाम) न दुःखी होवें ॥८॥
भावार्थभाषाः - जैसे मार्ग से आये घोड़े को अन्न-घासादि से पुष्ट करते हैं, इसी प्रकार सब व्यापारी बड़ी-बड़ी वणिक् मण्डली बनाकर प्रधान पुरुष की शक्ति बढ़ावें, जिससे सब लोग बहुत सा धन और अन्नादि पाकर आनन्द भोगें ॥८॥ इति तृतीयोऽनुवाकः ॥ इति पञ्चमः प्रपाठकः ॥
टिप्पणी: ८−(विश्वाहा)। सर्वाण्यहानि। (ते) तुभ्यम्। (सदम्)। षद्लृ गतौ-अच्। समाजम्। वणिक्मण्डलीम्। (इत्)। एव। (भरेम)। भृञ्-विधिलिङ्। पोषयेम। (अश्वाय-इव)। घोटकाय यथा। (तिष्ठते)। ष्ठा-शतृ। स्वस्थाने वर्त्तमानाय। (जातवेदः)। अ० १।७।२। जातानि प्रशस्तानि वेदांसि धनानि यस्य स जातवेदाः। तत्संबुद्धौ। (रायः)। धनस्य। (पोषेण)। वर्धनेन (सम्)। सम्यक्। (मदन्तः)। मदी हर्षग्लेपनयोः-शतृ। हृष्टा भवन्तः। (अग्ने)। म० ३। (प्रतिवेशाः)। प्रति+विश-घञ्। आसन्नवर्त्तिनः। (मा रिषाम)। रिष हिंसायाम्-कर्मणि कर्तृप्रयोगः। हिंसिता विनष्टा मा भूत ॥
