इ॒हैव ध्रु॒वा प्रति॑ तिष्ठ शा॒ले ऽश्वा॑वती॒ गोम॑ती सू॒नृता॑वती। ऊर्ज॑स्वती घृ॒तव॑ती॒ पय॑स्व॒त्युच्छ्र॑यस्व मह॒ते सौभ॑गाय ॥
पद पाठ
इह । एव । ध्रुवा। प्रति । तिष्ठ । शाले । अश्वऽवती । गोऽमती । सूनृताऽवती । ऊर्जस्वती ।घृतऽवती । पयस्वती । उत् । श्रयस्व । महते । सौभगाय ॥१२.२॥
अथर्ववेद » काण्ड:3» सूक्त:12» पर्यायः:0» मन्त्र:2
0 बार पढ़ा गया
पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी
नवीनशाला का निर्माण और प्रवेश।
पदार्थान्वयभाषाः - (शाले) हे शाला ! तू (इह एव) यहाँ पर ही (अश्वावती) बहुत घोड़ोंवाली, (गोमती) बहुत गौओंवाली और (सूनृतावती) बहुत प्रिय सत्य वाणियोंवाली होकर (ध्रुवा) ठहराऊ (प्रति तिष्ठ) जमी रह। (ऊर्जस्वती) बहुत अन्नवाली, (घृतवती) बहुत घीवाली और (पयस्वती) बहुत दूधवाली होकर (महते) बड़ी (सौभगाय) सुन्दर सौभाग्य के लिये (उत् श्रयस्व) ऊँची हो ॥२॥
भावार्थभाषाः - मनुष्य शाला में योग्य-योग्य स्थान बनाकर उनको आवश्यक पदार्थों से भरपूर रक्खे ॥२॥
टिप्पणी: २−(ध्रुवा)। दृढा। (प्रति तिष्ठ)। स्थिता भव। वर्तस्व। (शाले)। हे गृह। (अश्वावती)। मादुपधायाश्च०। पा० ८।२।११। इति मतुपो वत्वम्। मन्त्रे सोमाश्वेन्द्रिय०। पा० ६।३।१३१। इति मतौ दीर्घः। भूमनिन्दाप्रशंसासु०। इति सर्वत्र भूम्नि मतुप्। बहुभिरश्वैरुपेता। (गोमती)। बहुभिर्गोभिर्युक्ता। (सूनृतावती)। सु+नृत नर्तने-घञर्थे कः। यद्वा। सु+नृ+तन विस्तारे-ड। अन्येषामपि दृश्यते। पा० ६।३।१३७। इति दीर्घः। वा टाप्। सुष्ठु नृत्यतेऽनेन, यद्वा, सूनृषु शोभननरेषु तायते विस्तीर्यते। सूनुता, अन्ननाम-निघ० २।७। सूनृतम्, सत्यप्रियवाक्यम् इति कोषे। सत्यप्रियवाग्भिर्बालादीनां वाणीभिर्युक्ता। (ऊर्जस्वती)। ऊर्ज बलप्राणनयोः-असुन्। प्रभूतान्नवती। (घृतवती)। बहुघृतयुक्ता। (पयस्वती)। बहुदुग्धा। (उच्छ्रयस्व)। उद्गता, उत्कृष्टा भव। (महते)। प्रभूताय। (सौभगाय)। अ० १।१८।२। सुभग-अञ्। सुभगत्वाय। ऐश्वर्यवत्त्वाय ॥
