वांछित मन्त्र चुनें

यदि॑ क्षि॒तायु॒र्यदि॑ वा॒ परे॑तो॒ यदि॑ मृ॒त्योर॑न्ति॒कं नी॑त ए॒व। तमा ह॑रामि॒ निरृ॑तेरु॒पस्था॒दस्पा॑र्षमेनं श॒तशा॑रदाय ॥

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

यदि । क्षितऽआयु: । यदि । वा । पराऽइत: । यदि । मृत्यो: । अन्तिकम् । निऽइत: । एव । तम् । आ । हरामि । नि:ऽऋते: । उपस्थात् । अस्पार्शम् । एनम् । शतऽशारदाय ॥११.२॥

अथर्ववेद » काण्ड:3» सूक्त:11» पर्यायः:0» मन्त्र:2


0 बार पढ़ा गया

पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी

रोग नाश करने के लिये उपदेश।

पदार्थान्वयभाषाः - (यदि) चाहे [यह] (क्षितायुः) टूटी आयुवाला, (यदि वा) अथवा (परेतः) अङ्ग-भङ्ग है, (यदि) चाहे (मृत्योः) मृत्यु के (अन्तिकम्) समीप (एव) ही (नीतः=नि−इतः) आ चुका है। (तम्) उसको (निर्ऋतेः) महामारी की (उपस्थात्) गोद से (आ हरामि) लिये आता हूँ, (एनम्) इसको (शतशारदाय+जीवनाय) सौ शरद् ऋतुओंवाले [जीवन] के लिये (अस्पार्षम्) मैंने प्रबल किया है ॥२॥
भावार्थभाषाः - जैसे चतुर वैद्यरत्न यत्न करके भारी-२ रोगियों को चङ्गा करता है, ऐसे ही मनुष्य शारीरिक, आत्मिक और सामाजिक कठिन संकट पड़ने पर अपने आत्मा को प्रबल रक्खे ॥२॥ अथर्व० १।३५।१। में दीर्घायुत्वाय शतशारदाय पाठ है, यहाँ जीवनाय पद मन्त्र १ से लाया गया है ॥ अन्य दो संहिताओं, सायणभाष्य और ऋग्वेद में अस्पार्षम् पाठ है, परन्तु बम्बई गवर्नमेंट संहिता में शोधा हुआ और अथर्व० का० २० सू० ९६ म० ७ में अस्पार्शम् पाठ है। हमने अस्पार्षम् लिया है ॥
टिप्पणी: २−(यदि)। चेत्। (क्षितायुः)। क्षीणजीवनः। (यदि वा)। अथवा। (परेतः)। परा भङ्गे+इण् गतौ-क्त। भङ्गं प्राप्तः। (मृत्योः)। मरणस्य, (अन्तिकम्)। अन्त-मत्वर्थीयो ठन्, तस्य इकः। निकटम्। (नीतः)। नि+इतः। नीचैर्गतः। (एव)। अवश्यम्। (तम्)। रोगिणम्। (आ हरामि)। आ नयामि। (निर्ऋतेः)। अ० २।१०।१। निर्ऋतिः=कृच्छ्रापत्तिः-निरु० २।७। महारोगस्य। अलक्ष्म्याः। (उपस्थात्)। उपस्थानात्। अङ्कात्। (अस्पार्षम्)। स्पृ प्रीतिबलनयोः, छान्दसो लुङ्। प्रबलं कृतवानस्मि। (एनम्)। समीपस्थम्। आत्मानम्। (शतशारदाय)। अ० १।३५।१। शतशरदृतुयुक्ताय, जीवनाय, इति शेषः-म० १ ॥