वांछित मन्त्र चुनें
281 बार पढ़ा गया

सं॑वत्स॒रस्य॑ प्रति॒मां यां त्वा॑ रात्र्यु॒पास्म॑हे। सा न॒ आयु॑ष्मतीं प्र॒जां रा॒यस्पोषे॑ण॒ सं सृ॑ज ॥

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

सम्ऽवत्सरस्य । प्रतिऽमाम् । याम् । त्वा । रात्रि । उपऽआस्महे । सा । न: । आयुष्मतीम् । प्रऽजाम् । राय: । पोषेण । सम् । सृज ॥१०.३॥

अथर्ववेद » काण्ड:3» सूक्त:10» पर्यायः:0» मन्त्र:3


पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी

पुष्टि बढ़ाने के लिये प्रकृति का वर्णन।

पदार्थान्वयभाषाः - (रात्रि) हे सुखदात्री वा दुःखहर्त्री वा रात्रिरूप [प्रकृति] (संवत्सरस्य) यथावत् निवास देनेवाले परमेश्वर की (प्रतिमाम्) प्रतिमा [प्रतिरूप वा प्रतिनिधि] (याम्) सर्वत्र व्यापिनी (त्वा) तुझको (उपास्महे) हम भजते हैं। (सा) वह लक्ष्मी तू (नः) हमारेलिये (आयुष्मतीम्) चिरंजीविनी (प्रजाम्) प्रजा को (रायः) धन की (पोषेण) बढ़ती के साथ (संसृज) संयुक्त कर ॥३॥
भावार्थभाषाः - अनन्त परमेश्वरी प्रकृति के सूक्ष्म और स्थूलरूप के ज्ञान से उपकार लेकर हम अपनी सन्तान के सहित धनी, स्वस्थ और चिरंजीवी बने रहें ॥३॥
टिप्पणी: ३−(संवत्सरस्य)। म० २। सम्यक् निवासकस्य परमेश्वरस्य। (प्रतिमाम्)। आतश्चोपसर्गे। पा० ६।३।१०६। इति प्रति+माङ् माने-अङ् टाप्। प्रतिनिधित्वेन निर्मीयत इति प्रतिमा। प्रतिरूपाम्। प्रतिमूर्त्तिम्। (या)। या गतौ-ड। यातीति यः-वायुः। स्त्रियां टाप्। सर्वत्रगन्त्रीम्। सर्वव्यापिनीम् त्वा। त्वाम्। (रात्रि)। म० २। विकल्पकत्वात् ङीप्। हे सुखदायिनि। हे रात्रिरूपे। अन्वेषणीये। (उपास्महे)। उप+आस उपवेशने। वयं सेवामहे। (सा)। म० १। ईश्वरी त्वम्। (नः)। अस्मदर्थम्। (आयुष्मतीम्)। चिरकालजीवनवतीम्। (प्रजाम्)। पुत्रपौत्रादिरूपाम्। (रायः)। अ० १।९।४। धनस्य। (पोषेण)। पुष्ट्या। वृद्ध्या। (सं सृज)। संयोजय ॥