ए॑काष्ट॒का तप॑सा त॒प्यमा॑ना ज॒जान॒ गर्भं॑ महि॒मान॒मिन्द्र॑म्। तेन॑ दे॒वा व्य॑षहन्त॒ शत्रू॑न्ह॒न्ता दस्यू॑नामभव॒च्छची॒पतिः॑ ॥
पद पाठ
एकऽअष्टका । तपसा । तप्यमाना । जजान । गर्भम् । महिमानम् । इन्द्रम् । तेन । देवा: । वि । असहन्त । शत्रून् । हन्ता । दस्यूनाम् । अभवत् । शचीऽपति: ॥१०.१२॥
अथर्ववेद » काण्ड:3» सूक्त:10» पर्यायः:0» मन्त्र:12
0 बार पढ़ा गया
पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी
पुष्टि बढ़ाने के लिये प्रकृति का वर्णन।
पदार्थान्वयभाषाः - (एकाष्टका) अकेली व्यापक रहनेवाली वा अकेली भोजन स्थानशक्ति [प्रकृति] ने (तपसा) बड़े ऐश्वर्यवाले ब्रह्मद्वारा (तप्यमाना) ऐश्वर्यवाली होकर (गर्भम्) स्तुतियोग्य, (महिमानम्) पूजनीय (इन्द्रम्) परम ऐश्वर्यवाले जीव को (जजान) प्रकट किया। (तेन) उस [इन्द्र, जीव] के द्वारा (देवाः) प्रकाशमान इन्द्रियों ने (शत्रून्) शत्रुओं [दोषों] को (वि) विविध प्रकार से (असहन्त) हराया है और (शचीपतिः) वाणियों वा कर्मों वा बुद्धियों का पति [इन्द्र, जीव] (दस्यूनाम्) दस्युओं को (हन्ता) मारनेवाला (अभवत्) हुआ है ॥१२॥
भावार्थभाषाः - मनुष्य ईश्वरनियम से प्रकृति के संयोग-वियोग से शरीर पाकर इन्द्रियों द्वारा परीक्षा करके दोषों का त्याग और गुणों का ग्रहण करके आनन्द भोगते और भुगाते हैं ॥१२॥ तपस् शब्द ब्रह्म वा परमेश्वरवाची है, जैसे−“ओं तपः। ओं सत्यम् प्राणायाम मन्त्र में है। ऋग्वेद मण्डल १० सूक्त १९० मन्त्र १ में भी ऐसा वर्णन है ॥ ऋ॒तं च॑ स॒त्यं चा॒भीद्धा॒त्तप॒सोऽध्य॑जायत ॥ (ऋतम्) यथार्थ वेदशास्त्र (च) और (सत्यम्) सत्तावाला जगत् (च) भी (अभीद्धात्) सर्वथा प्रकाशमान (तपसःअधि) तप अर्थात् ऐश्वर्यवाले ब्रह्म से ही (अजायत) उत्पन्न हुआ है ॥
टिप्पणी: १२−(एकाष्टका)। म० ८। (तपसा)। सर्वधातुभ्योऽसुन्। उ० ४।१८९। इति तप दाहैश्ययोः-असुन्। तप्यते धनी, ईश्वरो भवतीत्यर्थः। ऐश्वर्यवता ब्रह्मणा। (तप्यमाना)। तप ऐश्वर्ये-शानच्। दिवादिः, आत्मनेपदी। ईशाना समर्था सती। (जजान)। जनयामास। प्राकाशयत् (गर्भम्)। अर्त्तिगॄभ्यां भन्। उ० ३।१५२। इति गॄ शब्दे-भन्। गर्भो गृभेर्गृणात्यर्थे गिरत्यनर्थानिति वा यदा हि स्त्री गुणान् गृह्णाति गुणाश्चास्या गृह्यतेऽथ गर्भो भवति-निरु० १०।२३। गर्भं गर्भभूतं यद्वा गरणीयं स्तुत्यं वन्दनीयम्-इति सायणः। (महिमानम्)। हृभृधृसृस्तॄशॄभ्य इमनिच्। उ० ४।१४८। इति मह पूजायाम्-इमनिच्। पूजनीयम्। (इन्द्रम्) ऐश्वर्यवन्तं जीवम्। (तेन)। इन्द्रेण सह। (देवाः)। द्योतनात्मकाश्चक्षुरादीन्द्रियाणि-इति महीधरो यजु० ४०।४। चक्षुरादीनीन्द्रियाणि वा-तत्रैव दयानन्दभाष्ये। (वि)। विविधम्। विशेषेण। (असहन्त)। अभ्यभवन्। (शत्रून्)। शातयितॄन्। घातकान्। (हन्ता)। नाशकः। (दस्यूनाम्)। अ० २।१४।५। उपक्षपयितॄणाम्। चौराणाम्। (अभवत्)। आसीत्। (शचीपतिः)। सर्वधातुभ्य इन् उ० ४।११८। इति शच वक्तायां वाचि-इन्। कृदिकारादक्तिनः। वा० पा० ४।१।४५। इति ङीष्। शची=वाक्-निघ० १।११। कर्म-२।१। प्रज्ञा-३।९। शचीनां वाचां कर्मणां प्रज्ञानां वा पालकः यथार्थवक्ता यथार्थकर्मा यथार्थप्रज्ञो वा ॥
